Konstytucjonalizm, tak jak go dzisiaj pojmujemy, ma raczej krótką historię, ale jego zrozumienie nie jest możliwe bez długiej wyprawy w przeszłość. Konstytucjonalizm to bowiem współczesna próba odpowiedzi na pytania, które zawsze towarzyszyły ludziom - pytania o najlepszy ład społeczny, o pochodzenie władzy i jej ograniczenia, o obowiązki i uprawnienia jednostki i granice jej wolności. Idee, które dzisiaj łączymy z konstytucjonalizmem, kształtowały się stopniowo, dlatego też poznając ich historię, pogłębiamy zrozumienie świata, w którym dziś żyjemy.
Takie rozumienie konstytucjonalizmu sprawdziło się w praktyce dydaktycznej programu "Konstytucjonalizm na lekcjach historii w szkole średniej" realizowanego przez Centrum Edukacji Obywatelskiej od 1995 roku. Książka "W stronę konstytucjonalizmu" jest owocem tego programu. Zawiera ona tekst Carla J. Friedricha "Konstytucje i konstytucjonalizm", esej Carmela Gallaghera "Nauczanie historii a szerzenie wartości demokratycznych i tolerancji", propagujący nowe podejście metodyczne w nauczaniu historii oraz ponad 30 scenariuszy lekcji historii dla uczniów szkół średnich.
Konstytucjonalizm to nie tyle ustrój oparty na konstytucji, co raczej system ograniczeń władzy - szeroko rozumiane "rządy prawa". Jedną z intencji autorów scenariuszy lekcji było właśnie ukazanie "rządów prawa" w różnych okresach historycznych, tak jak bywały one rozumiane. Chodzi o opisanie tych wydarzeń i procesów historycznych, które znaczyły drogę do demokracji liberalnej oraz ukształtowały współczesne rozumienie pojęcia "konstytucjonalizm". Chcielibyśmy, żeby uczniowie, pod wpływem przygotowanych przez nas lekcji, uświadomili sobie, że porządek konstytucyjny i demokratyczny jest owocem ludzkiego wysiłku i woli, a nie dobrem danym na wieki, o które nie ma powodu się troszczyć.
Wiele miejsca poświęciliśmy Polsce, bo zrozumienie własnej historii jest warunkiem budowy demokracji konstytucyjnej. Tymczasem np. republikańska i prawna tradycja Rzeczypospolitej szlacheckiej często jest nie doceniana. A przecież prawa polityczne przysługiwały w ówczesnej Polsce jednej dziesiątej narodu (a nie garstce ludzi, jak w tylu innych krajach XVI-XVIII wieku), a wolność wyznania stała się elementem ustrojowym państwa.
Większość proponowanych scenariuszy dotyczy zagadnień, które nauczyciel szkoły średniej i tak obowiązany jest omówić z uczniami na lekcjach historii. Oznacza to, że decydując się na przeprowadzenie zajęć według naszych propozycji nauczyciel nie robi tego kosztem programu, a jedynie z nieco innej perspektywy przedstawia zawarte w programie problemy. Wiele zaprezentowanych tu scenariuszy nadaje się na lekcje wprowadzające w epokę (np. "Między tyranią a demokracją - ustroje państw-miast w starożytnej Grecji", "Konstytucje XIX stulecia - od monarchii ograniczonej do demokracji republikańskiej") lub podsumowujące okres historyczny (na przykład "Republikanizm polski 'złotego Wieku'" czy "Polacy wobec prawa stanowionego przez zaborców").
W scenariuszach lekcji nauczyciel znajdzie propozycje dotyczące sposobu prowadzenia zajęć, teksty pomocnicze zawierające mini-wykłady (można je dać uczniom do czytania albo potraktować jako podstawę własnej prezentacji), fragmenty źródeł historycznych, a także ćwiczenia sprawdzające, kończące lekcję bądź temat pracy domowej.
Może pojawić się wątpliwość, czy poprowadzenie lekcji według scenariuszy zaproponowanych w tej książce, nie spowoduje zamieszania w całym kursie historii. Naszym zdaniem, nie stanie się tak z co najmniej dwóch powodów.
Po pierwsze, propozycje tu przedstawione niewiele odbiegają od "normalnych" lekcji prowadzonych przez bardziej aktywnych i odważnych nauczycieli historii. Po drugie, większość tematów, które wybraliśmy, to tematy lekcji trudnych, dotyczących złożonych idei i procesów historycznych, a nie konkretnych wydarzeń. Takie lekcje zawsze warto prowadzić przy użyciu metod interaktywnych, skłaniających uczniów do samodzielnej pracy oraz większego zaangażowania w zajęcia. Metody te - m.in.gry symulacyjne, inscenizacje historyczne, praca w małych zespołach, analiza argumentów "za i przeciw", podejmowanie decyzji metodą "drzewa decyzyjnego" - umożliwiają uczniom powiązanie własnych poglądów ze zdobywaną wiedzą, wartościowanie hi
storycznych procesów i zdarzeń, a także zrozumienie związków między historycznymi doświadczeniami a problemami współczesnego świata.Nie oznacza to rezygnacji z tradycyjnych sposobów przekazywania wiedzy: krótkich wykładów, rozmowy nauczającej, analizy dokumentów historycznych, pracy z tekstem, ćwiczeń sprawdzających czy pisemnych prac domowych. Idzie raczej o zwiększenie liczby metod, które nauczyciele mogą wykorzystywać w swojej pracy.
Ostateczna koncepcja lekcji pozostaje zawsze w rękach nauczyciela. Autorzy scenariuszy, sugerując pewien schemat, z góry zachęcają do wszelkich innowacji i adaptacji. Do nauczyciela należy również decyzja, które z proponowanych lekcji zdecyduje się przeprowadzić oraz ile czasu na nie poświęci. Większość konspektów przeznaczona jest do realizacji w czasie dwóch godzin lekcyjnych - można oczywiście podjąć decyzję o jej skróceniu przez rezygnację z niektórych punktów przebiegu zajęć i przeprowadzić ją na jednej godzinie lekcyjnej.
Scenariusze lekcji, które zamieściliśmy w niniejszej publikacji nie wyczerpują oczywiście tematyki prawno-ustrojowej, a zaledwie pokazują przykładowe ujęcia wybranych tematów. Zachęcamy Państwa do tworzenia własnych konspektów, w których - z perspektywy konstytucjonalnej - spojrzeć będzie można także na
inne procesy i wydarzenia historyczne.