Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- przedstawić genezę, kompetencje i procedurę działania Sądu Najwyższego;

- określić miejsce Sądu Najwyższego w strukturze trójpodziału władz w Stanach Zjednoczonych;

- wyjaśnić, podając odpowiednie przykłady, jaki wpływ wywierają decyzje Sądu Najwyższego na życie polityczne, społeczne i gospodarcze kraju.

1. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych

2. Gra symulacyjna "Jesteście sędziami"

3. Tekst "Tak zdecydował Sąd Najwyższy"

1. Poproś uczniów o przypomnienie okoliczności powstania Stanów Zjednoczonych i przedstawienie konstrukcji ustrojowej, stworzonej przez jej twórców. Połóż nacisk na zrozumienie zasady wzajemnej kontroli i równoważenia się władz (checks and balances). Poproś o wyjaśnienie pojęcia "prawo zwyczajowe" i o krótkie zreferowanie postanowień Karty Praw, zawartej w pierwszych dziesięciu poprawkach do Konstytucji.

2. Następnie opierając się na materiale pomocniczym nr 1 - "Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych", wymień kompetencje sądownictwa federalnego, wyjaśnij, na czym polega zasada kontroli konstytucyjności realizowana przez amerykańskie sądownictwo, szczególnie przez Sąd Najwyższy; omów też genezę tej instytucji i wybrane, istotne decyzje Sądu Najwyższego, zwracając uwagę na ich następstwa.

3. Podziel uczniów na trzy grupy o nieparzystej liczbie członków. Wyjaśnij, że będą odgrywać role sędziów Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych (jeśli uczniów, jest zbyt dużo, część może odgrywać role reprezentantów stron przedstawiających swe argumenty). Zadaniem każdej grupy będzie podjęcie decyzji, wydanie i uzasadnienie orzeczenia w konkretnej sprawie. Następnie wszystkim grupom wręcz instrukcję i odpowiednie materiały pomocnicze A, B, C (materiał pomocniczy nr 2). Wchodząc na chwilę w rolę Prezydenta, mianuj w każdej grupie Prezesa Sądu.

Po zakończeniu prac uczniowie przedstawiają swoje decyzje wraz z pisemnym uzasadnieniem. W przypadku, gdy zostały one podjęte niejednomyślnie, należy przedstawić też stanowisko mniejszości, czyli tzw. zdanie(a) odrębne.

Decyzje zapisujcie na tablicy bądź dużym arkuszu papieru.

4. Korzystając z tekstu "Tak zdecydował Sąd Najwyższy" (materiał pomocniczy nr 3), zapoznaj uczniów z decyzjami i uzasadnieniami podjętymi przez rzeczywiste składy sędziów Sądu Najwyższego. Zainicjuj dyskusję na temat tych decyzji zawracając uwagę na ich następstwa dla życia społecznego, politycznego i gospodarczego Stanów Zjednoczonych. Zwróć uwagę na miejsce Sądu Najwyższego w strukturze trójpodziału władzy; między innymi na fakt, iż nie tylko Sąd Najwyższy i jego decyzje mogą wywierać istotny wpływ na działalność Kongresu i Prezydenta, lecz także władza ustawodawcza i wykonawcza mają konkretne uprawnienia wobec Sądu. Uczniowie powinni zilustrować to przykładami.

*sądowa kontrola konstytucyjności (judicial review) *zasada równowagi i wzajemnej kontroli władz (checks and balances) *precedens sądowy *tzw. kwestia federalna (konstytucyjna) *doktryna "stare decisis" *klauzule konstytucyjne *opinia większości *opinia mniejszości

Przy opracowywaniu tekstu materiałów pomocniczych wykorzystano prace:

Art. III. 2. Konstytucji szczegółowo wylicza kompetencje sądów federalnych, należą do nich sprawy:

- w których stroną są władze federalne;

- sporów między stanami;

- sporów między stanem a obywatelem innego stanu;

- sporów między obywatelami różnych stanów;

- sporów między stanem lub jego obywatelami a obcymi państwami lub ich obywatelami;

- dotyczące przedstawicieli dyplomatycznych.

Sąd Najwyższy działa jako instancja odwoławcza (z wyjątkiem ostatniego z wymienionych przykładów, w którym jest pierwszą i ostatnią) od wyroków sądów federalnych niższej instancji lub stanowego sądu najwyższego.

Prawo to nie zostało zapisane wprost w Konstytucji!

Precedensowy charakter miały już w okresie kolonialnym orzeczenia Tajnej Rady Królewskiej, która badała zgodność aktów prawnych stanowionych w koloniach z prawem angielskim. Praktykę tę przejęły po 1775 r. sądy tworzących się stanów. W czasie debaty nad ratyfikacją Konstytucji gorącym rzecznikiem przyznania sądom takich uprawnień był współautor The Federalist Alexander Hamilton.

Należy wyraźnie podkreślić, iż prawo te przysługuje wszystkim sądom (stąd powiedzenie, iż obywatel Stanów Zjednoczonych może dochodzić swych praw w sądzie "z konstytucją w ręku"), jakkolwiek najistotniejsze znaczenie mają decyzje Sądu Najwyższego.

III. Sąd Najwyższy rozpatruje wyłącznie sprawy dotyczące konkretnych sporów między stronami, nie wypowiada się w sprawie zgodności z Konstytucją aktu władzy ustawodawczej, wykonawczej, wyroku sądowego dopóty, dopóki nie zaistnieje autentyczny spór i któraś ze stron nie zwróci się do niego.

Duże znaczenie mają też zdania odrębne wobec stanowiska większości, które mogą być formułowane zarówno przez grupę sędziów, jak i sędziów pojedynczych; są one publikowane i szeroko omawiane nie tylko w czasopismach prawniczych. Zdarza się, iż po pewnym czasie, w nowym orzeczeniu w podobnej sprawie te argumenty mniejszości zyskują przewagę. Decyzje Sądu Najwyższego są ostateczne, wprowadzenie ich w życie stanowi jednak zadanie władzy wykonawczej.

IV. Sędziów Sądu Najwyższego powołuje Prezydent po akceptacji Senatu. Są oni mianowani dożywotnio, co ma duże znaczenie dla ich niezależności. Mogą być usunięci z urzędu tylko w wyjątkowych przypadkach, w wyniku skomplikowanej procedury tzw. impeachmentu.

Najważniejszym kapłanem w anglosaskiej świątyni prawa jest sędzia. On tworzy prawo, uzupełnia je i zmienia, stosuje i interpretuje. On ma wysoki prestiż w społeczeństwie, (...) a na najwyższych szczeblach sądownictwa - tytuł "Justice" (jakby wcielenie sprawiedliwości). (Zarys prawa Stanów Zjednoczonych, s. 11.) Zdanie powyższe odnosi się do wszystkich sędziów, nie trzeba dodawać, iż sędziowie Sądu Najwyższego cieszą się prestiżem wyjątkowym, od lat zajmują najwyższe miejsca na listach rankingowych pracowników urzędów i instytucji.

V. Wybrane ważne decyzje Sądu Najwyższego:

Historia przyznała jednak wkrótce rację mniejszości. Po wojnie secesyjnej Kongres w XIII (1865) oraz XIV (1868) Poprawce zniósł niewolnictwo oraz przyznał czarnoskórym mieszkańcom obywatelstwo.

Orzeczenie te znalazło zastosowanie m.in. w słynnej sprawie z 1971 r. Sąd Najwyższy orzekł wówczas, że rząd nie ma prawa zakazać wydawcom dziennika "The New York Times" publikacji tajnych materiałów dotyczących zaangażowania Stanów Zjednoczonych w wojnie wietnamskiej.

Można chyba zaryzykować stwierdzenie, że choć istotnie w systemie amerykańskim zdarzają się okresy dominacji jednej z władz (np. prezydenta w okresie New Dealu), to jednak nie trwają one zbyt długo i wcześniej czy później zostaje przywrócona równowaga.

Mianowany przez nauczyciela (Prezydenta) Prezes Sądu otwiera posiedzenie składu sędziowskiego przypominając, że waszym zadaniem jest:

a) zapoznanie się z konkretną sprawą, którą przyjęliście do rozpatrzenia, zawartą w materiale pomocniczym przeznaczonym dla waszej grupy.

Zwróćcie uwagę na:

- przedmiot sprawy i wszystkie jej okoliczności;

c) Prezes inicjuje krótką dyskusje (posługuje się zawartym w materiale punktem: Kwestia konstytucyjna), podczas której każdy z was wypowiada się w przedmiocie sprawy, ustosunkowując się do niej. Najważniejsze jest stwierdzenie czy zdaniem wypowiadającego się, nastąpiło naruszenie Konstytucji, czy nie (czy dany kwestionowany akt prawny lub orzeczenie sądu jest z nią zgodne);

d) w głosowaniu jawnym podejmujecie decyzję (głos Prezesa liczy się tak, jak pozostałych sędziów).

3. Prezes Sądu Najwyższego przedstawia decyzję większości na forum klasy według schematu:

b) artykuł(y) bądź poprawki (do) Konstytucji, które dotyczą sprawy;

c) czy w przeszłości Sąd zajmował sie podobną sprawą i jaką wówczas podjął decyzję;

d) podjęta przez większośc grupy decyzja wraz z uzasadnieniem.

*Na zakończenie przedstawiciel(e) mniejszości przedstawia(ją) swe zdanie(a) odrębne.

1) Udział Stanów w wojnie wietnamskiej podzielił społeczeństwo amerykańskie. W protest przeciwko wojnie zaangażowana była szczególnie młodzież, gdyż obowiązywał wówczas przymusowy pobór do wojska. Tysiące młodych ludzi wysyłano za ocean, wielu z nich nigdy już nie wróciło.

W 1965 r. w jednej ze szkół średnich w mieście Des Moines w stanie Iowa uczniowie na znak protestu przeciw udziałowi Stanów w wojnie zaczęli nosić czarne opaski z symbolem pokoju (tzw. pacyfką). Miejscowy urząd oświaty stwierdził, iż taka forma protestu "zakłóca przebieg procesu nauczania w szkole". W związku z tym dyrekcja szkoły zakazała ich noszenia. Trójka uczniów, w tym rodzeństwo Mary i John Tinkerowie nie podporządkowała się poleceniu. Otrzymali oni zakaz uczęszczania do szkoły, dopóki nie zaprzestaną tej formy protestu. Rodzice Tinkerów oddali sprawę do sądu, wspomagała ich prawnie Amerykańska Unia Wolności Obywatelskich. Zarówno federalny sąd okręgowy, jak i apelacyjny, do którego Tinkerowie się odwołali, podtrzymały w swych orzeczeniach decyzję władz szkolnych.

Tinkerowie odwołali się do Sądu Najwyższego. Zdecydowaliście się na rozpatrzenie tej sprawy, gdyż dotyczy ona kwestii federalnej, a konkretnie problemu swobód obywatelskich zagwarantowanych w Poprawkach Konstytucyjnych.

a) Tinkerowie i Amerykańska Unia Wolności Obywatelskich

b) Niezależny Okręg Szkolny w Des Moines i orzeczenia sądów niższych instancji:

Noszenie antywojennych opasek przez grupę uczniów zakłócało porządek szkolny i przebieg zajęć. Uczniowie powinni podporządkować się poleceniom władz szkoły. Ich forma protestu nie jest formą realizacji prawa do wolności słowa, a zatem nie podlega formule zawartej w I Poprawce.

Czy noszenie przez uczniów opasek antywojennych można zakwalifikować do kategorii "wypowiedzi symbolicznej", czyli takiej, która nie zakłóca porządku, nie prowadzi wprost do akcji zakłócającej porządek, nie narusza swobód innych osób?

W 1932 r. prezydentem został Franklin D. Roosevelt. Ogłosił on program przeciwdziałania tym zjawiskom zwany "Nowym Ładem". Prezydent zyskał poparcie większości w Kongresie.

Przeciw tej ustawie i wydawanym na jej podstawie aktom prawnym oponowali nie tylko przedstawiciele biznesu, lecz także ci obywatele, którym obca była myśl o jakiejkolwiek ingerencji władz publicznych w gospodarkę.

Schechterowie zwrócili się do Sądu Najwższego.

Zdecydowaliście się na rozpatrzenie tej sprawy, ponieważ w grę wchodziła kwestia federalna (konstytucyjna) dotycząca zakresu uprawnień władzy ustawodawczej (Kongresu) do delegowania (przekazywania) części swej władzy prezydentowi (władzy wykonawczej). Pamiętać przy tym należy, iż polityczny system Stanów Zjednoczonych jest oparty na ścisłym rozdziale władz i ich wzajemnej kontroli i równoważeniu się.

Kongres nie miał prawa przekazywać tak wiele kompetencji prezydentowi, dając mu przy tym duży margines swobody w ustalaniu szczegółowych postanowień w wydawanych przez niego prawach.

b) Przedstawiciele władz federalnych

W przeszłości Sąd Najwyższy zdecydowanie stał na stanowisku nieingerencji władz publicznych w sprawy gospodarcze, pewnym wyjątkiem był tylko okres zaangażowania militarnego podczas I wojny światowej.

Czy kryzys ekonomiczny usprawiedliwia zastosowanie takich środków jak wydana przez Kongres ustawa NRA przekazująca prezydentowi daleko idące uprawnienia do wydawania szczegółowych kodeksów regulujących sprawy gospodarcze? Czy jest to zgodne z Konstytucją? Czy prezydent ma prawo, korzystając z tej delegacji, regulować kwestię obrotu w handlu międzystanowym?

1) Clarence E. Gideon został aresztowany i następnie postawiony w stan oskarżenia przed sądem w stanie Floryda za rabunek. Ponieważ nie miał wystarczających środków finansowych na adwokata, zwrócił się do sądu z prośbą o przydzielenie mu obrońcy z urzędu.

Sędzia odmówił stwierdzając, iż w tak drobnej sprawie nie należy się oskarżonemu bezpłatna obrona, tak więc Gideon musiał bronić się sam.

Wyraziliście na to zgodę, gdyż w grę wchodziła kwestia federalna (konstytucyjna): naruszenie praw obywatelskich gwarantowanych w Poprawkach do Konstytucji; chodziło też o kwestię ustawy stanu Floryda określającą ściśle warunki przyznawania obrońcy z urzędu w sprawach karnych. Ponieważ Gideon nie mógł występować przed Sądem osobiście, a nadal nie stać go było na adwokata, zwróciliście się do znanego waszyngtońskiego prawnika A. Fortasa z prośbą o reprezentowanie Gideona pro publico bono (dla dobra publicznego) i uzyskaliście jego zgodę.

Odmowa przyznania adwokata z urzędu osobie ubogiej narusza jej prawa obywatelskie zawarte w Poprawkach VI i XIV.

Nie może też żaden stan pozbawić kogoś życia, wolności lub mienia bez prawidłowego wymiaru sprawiedliwości (podkreślenie - J.S.).

b) sędzia Wainwright

Prawo stanowe ściśle określa warunki przyznawania obrońcy z urzędu, mogą z niego skorzystać osoby ubogie oskarżane o czyn zagrożony karą śmierci lub młodociani i osoby nie w pełni władz umysłowych. C.E. Gideon nie spełniał żadnego z tych warunków.

Czy należy podtrzymać poprzednie orzeczenia Sądu Najwyższego w tych sprawach? Czy zapis VI Poprawki należy interpretować w ten sposób, że prawo do bezpłatnej obrony przysługuje osobom ubogim we wszystkich sprawach karnych? Czy ograniczenie tego prawa do nielicznych sytuacji narusza prawa takich osób do "prawidłowego wymiary sprawiedliwości?"

Poniżej przedstawione są rzeczywiste orzeczenia Sądu w sprawach, którymi zajmowały się poszczególne grupy uczniów.

Sąd stosunkiem głosów 7:2 orzekł na korzyść Tinkerów. Przedstawiciele większości stwierdzili, iż noszenie przez nich opasek na znak protestu prze- ciwko wojnie należy do kategorii "wypowiedzi symbolicznych" chronionych I Poprawką.

Stwierdzono, iż nie zakłócało to porządku szkolnego, nie godziło w swobody innych; zakaz wydany przez władze szkolne naruszył prawo do swobody wypowiedzi, powołano się też na fakt, iż władze szkolne nie zabraniają zazwyczaj uczniom noszenia odznak popierających określonego kandydata startującego w wyborach lokalnych, stanowych czy federalnych.

Dwóch sędziów złożyło zdania odrębne. Uznali oni, iż decyzja większości prowadzić będzie do zakłócania porządku w szkołach.

Sąd jednomyślnie orzekł na korzyść Schechterów uznając tym samym akt NRA za sprzeczny z Konstytucją.

Sędziowie stwierdzili, że nadzwyczajne warunki nie mogą tworzyć i rozszerzać zakresu władzy federalnej przewidzianej w Konstytucji. Jeśli Kongres chce przekazać prezydentowi część swych uprawnień powinien ściśle i jasno określić standardy, warunki, którymi władza wykonawcza musi się kierować, ustalając szczegóły swych rozporządzeń wydawanych z mocą ustawy. Sąd stwierdził też, iż choć Schechterowie skupowali drób w różnych stanach, to sprzedawali go tylko w jednym, wobec czego władze federalne nie mają prawa używać wobec nich klauzuli konstytucyjnej o regulowaniu handlu międzystanowego.

Decyzja ta miała doniosłe skutki. Zburzyła ona tzw. pierwszy program Nowego Ładu. Jednak wkrótce potem prezydent Roosevelt wywarł silny nacisk na Sąd (planując nawet rozszerzenie jego składu o sędziów popierających jego politykę). W 1937 r. Kongres uchwalił nowe akty, zawierające podobne jak NRA zapisy, które nie były już przez Sąd Najwyższy kwestionowane - sędziowie uznali gospodarcze interwencje rządu za zgodne z Konstytucją.

Sąd jednomyślnie orzekł na korzyść Gideona, tym samym kasując poprzednie decyzje w tych sprawach. Uznał, iż zawarte w XIV Poprawce prawo do prawidłowego wymiaru sprawiedliwości wymaga, aby fragment Poprawki V mówiący o prawie do obrony w sprawach karnych interpretować w ten sposób, że osoba uboga ma w takich sprawach zawsze, bez względu na ciężar oskarżenia, prawo do przydzielenia jej obrońcy z urzędu.

Zasada ta obowiązuje do dziś.