Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- wymienić główne cechy charakterystyczne ustrojów Sparty i Aten;

- dokonać oceny tych dwóch różnych ustrojów zgodnie z własnym systemem wartości.

1. Role w grze symulacyjnej "Sąd Zeusa"

5. Tekst "Struktura społeczno-gospodarcza Aten"

6. Tekst "Struktura społeczno-gospodarcza Sparty"

9. Zestaw pytań pomocniczych

Grupie bogów-doradców rozdaj kopie wszystkich materiałów pomocniczych, zespołom problemowym rozdaj odpowiednio:

* zespół ustrojowy - materiał pomocniczy nr 3;

* zespół społeczno-gospodarczy - materiał pomocniczy nr 5;

* zespół kulturowy - materiał pomocniczy nr 7;

* zespół ustrojowy - materiał pomocniczy nr 4;

* zespół społeczno-gospodarczy - materiał pomocniczy nr 6;

Osobom grającym role Ateny i Posejdona rozdaj odpowiednio: Atenie - materiały pomocnicze nr 3, 5, 7; Posejdonowi - materiały pomocnicze nr 4, 6, 8.

Osoba grająca Zeusa otrzymuje materiał pomocniczy nr 2 oraz zestaw pytań (materiał pomocniczy nr 9), który jednak powinien być jej przekazany w czasie trwania gry i jedynie w razie potrzeby.

2. Po rozdzieleniu ról i materiałów poleć uważne ich przeczytanie, Ateńczykom i Spartanom zaś dodatkowo przygotowanie około pięciominutowych wypowiedzi mających przedstawić zawarte w materiale zagadnienie w możliwie jak najlepszym świetle. Zadbaj o to, żeby zespoły nie kontaktowały się ze sobą.

3. W czasie przygotowywania się uczniów poleć osobie grającej Zeusa, aby zapisała na tablicy zasady obowiązujące w czasie gry (materiał pomocniczy nr 2). Następnie odczytujesz je uczniom, tłumacząc wszystkie niejasności.

4. Kiedy wszyscy są gotowi do rozpoczęcia gry, prosisz Zeusa, aby rozpoczął posiedzenie i udzielał po kolei głosu wybranym uczestnikom gry. Twoim zadaniem jest pilnować, aby rozprawa przebiegała sprawnie, a jej uczestnicy nie przekraczali wyznaczonego czasu. W miarę możliwości nie ingeruj w wypowiedzi uczniów, a zwłaszcza nie pomagaj im w znalezieniu argumentów. Możesz być natomiast ekspertem, który uzupełnia na bieżąco zawarte w materiałach pomocniczych informacje, o ile okaże się, że są one niewystarczające. W żadnym jednak wypadku nie zwracaj uwagi na nie zauważone przez uczniów zalety stanowiska którejkolwiek ze stron.

6. Po zakończeniu gry omów krótko jej przebieg. Podkreśl zwłaszcza różnicę między chwytami retorycznymi stosowanymi przez uczestników a samym przekazem informacji.

7. Poleć uczniom przemyślenie w domu następującego problemu: "Jakie korzyści przyniósł Helladzie w V wieku p.n.e. demokratyczny system rządów w Atenach?" Możesz zadać pracę pisemną na ten temat.

*polis *demos *metojkowie *eklezja *ostracyzm *Rada Pięciuset *sofistyka *oligarchia *eforowie ćpella *geruzja *heloci *Spartiaci

* Atena (przywódca grupy ateńskiej - 1 osoba)

* Posejdon (przywódca grupy spartańskiej - 1 osoba)

* grupa Ateńczyków:

- zespół ustrojowy (3 osoby)

- zespół kulturowy (3 osoby)

- zespół ustrojowy (3 osoby)

- zespół społeczno-gospodarczy (3 osoby)

- zespół kulturowy (3 osoby)

* bogowie greccy (sędziowie - doradcy Zeusa. Pozostała część klasy)

Zeus jest sędzią rozjemcą - on zezwala zabrać głos i jest władny go odebrać.

Tylko Zeus ma prawo zadawać pytania Ateńczykom bądź Spartanom.

Każdy z zespołów wybiera swojego przedstawiciela, który w jego imieniu przedstawia zagadnienie, mając na to nie więcej niż 5 minut.

Zeus po wysłuchaniu przemówień przedstawicieli obu stron na ten sam temat ma prawo zadać każdemu po dwa pytania (jeśli jednak zrezygnuje z tego prawa wobec jednej ze stron, nie może pytać także drugiej).

Po wysłuchaniu wszystkich zespołów Atena i Posejdon mają po 3 minuty, aby ostatecznie przekonać bogów-doradców o racji swojego stanowiska.

Wyrok wydaje samodzielnie Zeus po wysłuchaniu opinii bogów-doradców; opinia ta jest wiążąca jedynie pod warunkiem ich jednomyślności.

Ateny do 508/507 r. p.n.e. przeszły wszystkie formy ustrojowe charakterystyczne dla Grecji: od monarchii przez rządy arystokratyczne, oligarchię do tyranii, którą zakończył wypędzeniem Hippiasza arystokrata Klejstenes.

Wprowadził on reformy ustrojowe, które zapoczątkowały demokrację ateńską.

Administracją państwową kierowała Rada Pięciuset, w której skład wchodzili losowo wybrani z 10 okręgów administracyjnych obywatele, bez względu na stan majątkowy i pochodzenie. Kadencja Rady Pięciuset trwała rok. Poza nadzorem nad urzędami Rada Pięciuset ustalała kierunki polityki zagranicznej państwa, sądziła niektóre przestępstwa, wreszcie ustalała porządek obrad eklezji.

Najwyższym ciałem wykonawczym w demokracji ateńskiej było kolegium dziesięciu strategów, wybieranych spośród zgromadzenia. Sprawowali oni dowództwo podczas wojny i prowadzili bieżącą politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa. Odpowiadali bezpośrednio przed eklezją.

Sądownictwo w Atenach również znajdowało się w rękach ludu. Co roku wybierano 6000 sędziów spośród zgłaszających się obywateli. Byli oni dzieleni na składy sędziowskie liczące od 201 do 501 sędziów. W sprawach najwyższej wagi sądziło całe zgromadzenie sądownicze lub eklezja. Ostateczne ugruntowanie demokracji ateńskiej przyniosła reforma wprowadzona przez Peryklesa na początku 2 poł. V w. p.n.e. Ustalił on wynagrodzenie dla sędziów i członków Rady Pięciuset, tym samym umożliwiając najbiedniejszym dostęp do tych urzędów.

Od połowy VII w. p.n.e. ustrój Sparty, dotąd nie odbiegający od wzorów przyjętych w całej Grecji, pod wpływem konieczności zapobieżenia buntom ludności podbitej Mesenii (helotów) uległ przeobrażeniu. Na czele państwa stanęło dwóch królów pochodzących z rodów Agiadów i Eurypontydów. W praktyce spełniali oni funkcję głównodowodzących armii i posiadali pewne uprawnienia sądownicze, a także przewodzili w państwowych ceremoniach religijnych. Ich władza w innych dziedzinach poddana była pełnej kontroli eforów, którzy sprawowali faktyczną władzę państwową.

Eforowie to pięciu najwyższych urzędników w państwie, powoływanych spośród apelli (zgromadzenia obywateli) na rok. Przewodniczyli oni tak obradom apelli, jak i geruzji (Rady Starców), kierowali finansami, polityką zagraniczną i wewnętrzną państwa, sprawowali także nadzór nad sądownictwem i wychowaniem młodzieży. Byli - poza geruzją - jedynym ciałem mającym prawo inicjatywy ustawodawczej.

Sama apella była zgromadzeniem wszystkich pełnoprawnych obywateli Sparty, którzy ukończyli trzydziesty rok życia. Zbierała się ona raz w miesiącu, aby zatwierdzić bądź odrzucić projekty zgłaszane przez geruzję i eforów. W praktyce, wobec wojskowej dyscypliny panującej w całym państwie, apella rzadko odrzucała proponowany jej wniosek, zwłaszcza że prawo do przemawiania na zgromadzeniu mieli jedynie królowie, członkowie geruzji i eforowie.

Wyjątek stanowili metojkowie, czyli cudzoziemcy na stałe mieszkający w Atenach, którzy nie posiadali praw politycznych. Prowadzili oni jednak ożywioną działalność gospodarczą - handlową i rzemieślniczą: ich sytuacja materialna była więc bardzo dobra.

W tym okresie Ateny były najwszechstronniej rozwiniętą gospodarczo polis. Miasto stanowiło śródziemnomorskie centrum wytwarzania i handlu ceramiką, niektórymi produktami rolnymi (zwłaszcza winem i oliwą), a także uzbrojeniem i towarami luksusowymi. Powodowało to, że Ateny były w stanie z funduszy państwowych zarówno stworzyć i utrzymać ogromną flotę, jak i wznosić okazałe kompleksy świątynne, a także opłacać niezwykle wystawne ceremonie religijne.

Jednakże państwo ateńskie nie posiadało ziemi ani nie prowadziło działalności gospodarczej. Ziemia w Atenach była prywatną własnością obywateli, i oni także zajmowali się produkcją, płacąc jedynie świadczenia na rzecz państwa. Grupa posiadaczy znacznych majątków była jednak nieliczna, większość ludu zaś posiadała środki zapewniające jedynie realizację podstawowych potrzeb.

Obie te formy działalności były zresztą domeną perioików, czyli osiadłych w Sparcie cudzoziemców, którzy - podobnie jak heloci - nie posiadali żadnych praw politycznych. Perioikowie, w przeciwieństwie do helotów nie byli niewolnikami, co gwarantowało im przynajmniej bezpieczeństwo osobiste i nienaruszalność majątku (helotę można było bezkarnie zabić).

Ateny w V i IV w. p.n.e., zarówno z racji dynamicznie rozwijającej się gospodarki, jak i ustroju opartego na wymianie myśli i polemice stanowiły najsilniejszy i najbardziej wszechstronny ośrodek kulturalny Grecji. Rozwinęły się tu wszystkie znane wówczas formy sztuki i działalności intelektualnej. Do tej ostatniej zaliczyć trzeba przede wszystkim filozofię reprezentowaną przez takich myślicieli, jak: Sokrates, Platon, Gorgiasz czy Epikur. Na skalę nigdzie indziej nie spotykaną rozwijała się również w Atenach retoryka, tzn. sztuka pięknego i skutecznego przemawiania, co zaowocowało pojawieniem się mówców tej klasy co Demostenes czy Izokrates.

Doskonała sytuacja gospodarcza państwa umożliwiła wznoszenie licznych budynków użyteczności publicznej, czego przykładem może być kompleks świątyń na Akropolu, stanowiących jedno ze szczytowych osiągnięć architektury greckiej.

Także rzeźba, najbardziej szanowana przez Greków sztuka plastyczna, najdoskonalej rozwinęła się w Atenach. Tu właśnie działał najsłynniejszy z rzeźbiarzy greckich Fidiasz, którego dzieła ustaliły kanon piękna antycznego.

3. Struktura społeczno-gospodarcza Aten. Czy istniejąca gwarancja równości obywateli wobec prawa, dostępu do urzędów oraz swobody podejmowania działań ekonomicznych zapewnia rzeczywistą szansę poprawy sytuacji materialnej i społecznej wszystkich obywateli?

4. Struktura społeczno-gospodarcza Sparty. Czy sam fakt udanego podboju usprawiedliwia taki sposób traktowania ludności podbitej (brak praw politycznych, brak wolności osobistej i stałe zagrożenie życia)?