Powrót

Antyczna republika rzymska to przykład państwa rządzonego przez zamożnych obywateli (republika oligarchiczna). O losach civitas decydowali zmieniający się co roku urzędnicy i senat; rola zgromadzeń obywateli była ograniczona. Prawa chroniły jednostkę, ale przede wszystkim zapewniały siłę i stabilność rzymskiego państwa. Rzym był państwem republikańskim, ale nie demokratycznym.

1. Tekst "Ustrój republiki rzymskiej"

2. Tekst źródłowy: "Reforma Serwiusza Tulliusza"

*civitas *republika arystokratyczna *kolegialność *dyktatura *konsulat *cenzura *kwestura *pretor *edyl *komicja *trybun ludowy

Maria Jaczynowska, Historia starożytnego Rzymu, Warszawa 1974.

Karol Koranyi, Powszechna historia państwa i prawa, t. 1, Warszawa 1965.

Tadeusz Zieliński, Rzeczpospolita rzymska, Katowice, 1989.

Tradycja lokuje początki rzymskiej państwowości w VIII w. p.n.e. Przez pierwsze z górą dwa stulecia Rzymem i jego okolicami (miasto-państwo, civitas) rządzili królowie. Ustrój monarchiczny został obalony w 509/508 r. p.n.e., kiedy to powstała republika.

W epoce królewskiej narodziły się główne rzymskie instytucje polityczne. Obywatele rzymscy - lud rzymski (populus Romanus) - dzielili się na trzy plemiona. Każde plemię (tribus) składało się z dziesięciu kurii utworzonych przez dziesięć rodów. Liczba członków rodów nie była jednakowa.

Podział mieszkańców rzymskiej civitas na dwie kategorie obywateli: pełnoprawnych, "dobrze urodzonych" patrycjuszy i pozbawionych większości praw plebejuszy zarysował się prawdopodobnie w VI w. p.n.e. Walka plebejuszy z patrycjuszami nasiliła się w okresie wczesnej republiki.

Na czele państwa stał obierany król - rex, posiadający najwyższą władzę wojskową, kapłańską i władzę sądowniczą. Obok władcy była rada starszych - senat (senex - starzec) tworzona przez naczelników rodów. W ważniejszych sprawach wypowiadał się także ogół obywateli podzielony na kurie. Zgromadzenie to nazywano comitia curiata (komicja kurialne). Każda kuria dysponowała jednym głosem.

Tradycja przypisuje królowi Serwiuszowi Tulliuszowi (VI w. p.n.e.) wprowadzenie podziału obywateli według zasad terytorialnych na tribusy: cztery miejskie (Rzym) i kilkanaście podmiejskich. Kolejnym, istotnym podziałem stał się podział związany ze służbą w armii na klasy majątkowe (podział nie związany z rozróżnieniem na plebejuszy i patrycjuszy), z których tworzono oddziały wojskowe - centurie.

Urzędy w Rzymie były dostępne dla ludzi bogatych - w początkach republiki tylko dla patrycjuszy, od IV wieku także dla plebejuszy. Urzędnicy (magistratus) nie otrzymywali pensji, piastowali zaszczytną godność (urząd określano mianem "honor"), która wymagała finansowania różnych przedsięwzięć z "własnej kieszeni". Zasadą była jednoroczność i kolegialność urzędu, tj. piastowanie stanowiska przez dwóch, czterech itp. urzędników.

Urzędnicy sprawowali władzę wykonawczą w sprawach wojskowo-religijnych (imperium) i cywilnych (potestas).

Do urzędów niższych zaliczano: kwesturę i edylat. Kwestorowie zajmowali się finansami państwa. Edylowie czuwali nad porządkiem w Rzymie, zaopatrzeniem miasta i igrzyskami.

Konsulowie byli najważniejszymi urzędnikami w państwie. Posiadali tzw. imperium maius, tj. pełnię władzy cywilnej i wojskowej. Konsulowie kierowali armią, interpretowali tzw. auspicja czyli znaki wróżebne, które służyły za podstawę do podjęcia ważnych decyzji.

Pierwsze dwa wieki istnienia republiki to walka plebejuszy z patrycjuszami. Plebejusze nie mogli piastować urzędów, małżeństwa mieszane plebejsko-patrycjuszowskie były zakazane, dostęp plebejuszy do ziemi państwowej (ager publicus) był ograniczony. W początkach V wieku p.n.e. powstał urząd trybuna ludowego, którego zadaniem była obrona plebejuszy. Trybuni ludowi, zrazu było ich dwóch, potem dziesięciu, byli nietykalni, mogli wetować decyzje urzędników (wyjątek to dyktator i cenzor), zgromadzeń i senatu. Posiadali inicjatywę ustawodawczą, mogli zwoływać zgromadzenia i aresztować urzędników.

Plebejusze zyskali stopniowo dostęp do urzędów: edylatu, dyktatury i cenzury w połowie IV w. p.n.e., później pretury, a pod koniec stulecia także konsulatu i funkcji kapłańskich.

Na początku III w. p.n.e. zakończyła się walka plebejuszy z patrycjuszami. Wpływowe rody plebejskie i patrycjuszowskie utworzyły nową arystokrację tzw. nobilitas. Wiek później ustaliła się zwyczajowa kolejność piastowania urzędów tzw. cursus honorus. Drogę kariery politycznej rozpoczynało piastowanie urzędu kwestora (co najmniej w wieku 27 lat), następnie edyla lub trybuna ludowego (30 lat). Czterdziestoletni Rzymianin mógł zostać pretorem, trzy lata później konsulem, a następnie cenzorem. Powtórny konsulat można było objąć po dziesięcioletniej przerwie. Szczytem marzeń ambitnych i zamożnych Rzymian był dwukrotny konsulat, cenzura, objęcie stanowiska princepsa senatu i uzyskanie dożywotniej funkcji najwyższego kapłana (pontifex maximus).

(...) Kiedy wszyscy zostali oszacowani majątkowo, Tulliusz, wziąwszy spisy imienne i ustaliwszy zarówno liczbę obywateli, jak i wielkość ich mienia (...) wydzielił spośród wszystkich grupę tych, których majątek został oszacowany najwyżej i wynosił nie mniej niż sto min. Sformował z nich osiemdziesiąt centurii (...) I to była pierwsza klasa. Podczas wojen zajmowała ona miejsce w pierwszym szeregu całego szyku bojowego. Następnie z reszty wydzielił drugą część tych, których wartość majątku była niższa od dziesięciu tysięcy drachm, nie mniejsza jednak od siedemdziesięciu pięciu min. Z nich sformował dwadzieścia centurii (...) I to była druga klasa. (...) Trzecią natomiast klasę utworzył z tych pozostałych, których majątek wynosił mniej niż siedem tysięcy pięćset drachm, nie mniej jednak niż pięćdziesiąt min. (...) I z nich także sformował dwadzieścia centurii. (...)

17. Z reszty zaś wydzieliwszy znów tych, którzy mieli majątek od pięciu tysięcy drachm do minimalnej granicy dwudziestu pięciu min, utworzył czwartą grupę. Sformował zaś i ich również w dwadzieścia centurii. (...) Piątą dalej grupę tych, których własność mieściła się w granicach od dwudziestu pięciu do dwunastu i pół min, sformował w trzydzieści centurii. (...) Im kazał ustawiać się poza szykiem bojowym z oszczepami i procami. Cztery natomiast zupełnie nie uzbrojone centurie miały z jego polecenia towarzyszyć zbrojnym. Dwie z tych czterech centurii składały się z płatnerzy, cieśli i innych rzemieślników, którzy sporządzają przydatny na wojnie sprzęt; dwie natomiast formowały się z trębaczy (i) tych, którzy grają na rogu (...) rzemieślnicy, podzieleni według wieku, zostali przydzieleni do tych, którzy mają drugi cenzus majątkowy (...). Trębacze natomiast i grający na rogu zostali połączeni z czwartą klasą. (...)

(...) Były zatem w ogóle trzy składniki władzy państwowej, (...) konsulowie, (...) senat, (...) lud, (...) Przywileje zaś, jakie każdy z tych składników w ustroju państwa posiadał wówczas i jeszcze teraz z małymi wyjątkami posiada, są następujące.

13. Jeżeli chodzi o senat, to ma on przede wszystkim władzę nad skarbem publicznym; mianowicie zarządza wszystkimi dochodami i tak samo wydatkami. Nie mogą bowiem kwestorowie na poszczególne potrzeby żadnego czynić wydatku bez uchwał senatu, z wyjątkiem wydatku zarządzonego na rzecz konsulów. (...) Tak samo wszelkie popełnione w Italii przestępstwa, które wymagają śledztwa ze strony państwa, jak zdrada, sprzysiężenie, trucicielstwo, skrytobójstwo - są przedmiotem troski senatu. Nadto jeżeli jakiś człowiek prywatny albo miasto w Italii wymaga pojednawczego zestawienia sporu albo nagany, albo pomocy, albo ochrony (...) jeżeli do kogoś poza Italią należy posłać poselstwo bądź w celu załagodzenia sporów (...), bądź dla przyjęcia ludu w poddaństwo, bądź wreszcie dla wypowiedzenia wojny - tenże senat ma o to staranie. Również jak należy się w każdym wypadku wobec przybyłych do Rzymu poselstw zachować i jaką im dać odpowiedź - wszystkim tym kieruje senat. (...)

14. (...) Mimo to jednak pozostaje udział także dla ludu, a pozostaje mu najważniejszy. Albowiem jedynie lud w państwie rozstrzyga o nagrodzie i karze (...). Lud sądzi często także w takich procesach, w których za przestępstwo grozi znaczna kara pieniężna, a zwłaszcza sądzi tych, którzy piastowali wysokie urzędy; wyrok zaś śmierci tylko on wydaje. (...) Dalej lud rozdaje urzędy między godnych ludzi, co jest w wolnym państwie najpiękniejszą nagrodą za cnotę. Ma on także prawo zatwierdzania ustaw; a co jest najważniejsze, postanawia o pokoju i wojnie. A gdy chodzi o zawarcie sojuszu, zakończenie wojny i układy, lud jest tym, który to wszystko ustala i ratyfikuje, albo też unieważnia. (...)

Źródło: Polibiusz: Dzieje, t. I. Przełożył, opracował i wstępem opatrzył Seweryn Hammer. Wrocław 1957, s. 325-328

Wybierz poprawne odpowiedzi (jedną lub więcej) oraz uzupełnij brakujące informacje.

b) obsadzane w drodze losowania,

c) kolegialne,

d) jednoroczne,

a) kontrola obyczajów,

b) finanse,

e) dowodzenie wojskiem.

a) wyborem konsulów,

b) uchwalaniem ustaw,

a) edyl,

b) cenzor,

c) konsul,

d) trybun ludowy.

b) wybierali go wszyscy obywatele,

d) posiadał pełnię władzy (summum imperium).