Powrót

4. Tekst źródłowy „Konstytucja nihil novi"

8. Tekst „Prawa fundamentalne (kardynalne) jako podstawowe, stałe i niezmienne zasady ustrojowe Rzeczypospolitej szlacheckiej”

2. Opowiedz krótko o postaci i dziele Jeana Bodina, szesnastowiecznego francuskiego prawoznawcy (zob. materiał pomocniczy nr 1), następnie rozdaj uczniom tekst źródłowy „Rzeczpospolita” (materiał pomocniczy nr 2) i poproś o uważną lekturę. Wyjaśnij niezrozumiałe dla uczniów słowa i pojęcia. Poproś, aby własnymi słowami określili na podstawie tekstu cechy władzy suwerennej. Wypiszcie je na tablicy.

4. W zależności od tego, jak były szczegółowe lekcje poprzednie, uczniowie będą w stanie sformułować mniej lub bardziej trafne hipotezy. Przede wszystkim powinni sobie uzmysłowić, że pojęcie „królowie polscy XVI wieku” dotyczy zarówno dwóch ostatnich Jagiellonów: Zygmunta I Starego (1506-1548) i Zygmunta II Augusta (1548-1572), jak i Henryka Walezego (1573-1574) oraz jego następców: Stefana Batorego (1576-1586) i Zygmunta III Wazy (1587-1632). W związku z tym problem trzeba rozpatrywać w dwóch przekrojach czasowych (władza Jagiellonów po Konstytucji nihil novi z 1505 r. oraz władza królów elekcyjnych po artykułach henrykowskich z 1574 r. oraz po utworzeniu Trybunału Koronnego w 1578 r.).

7. Poproś uczniów, aby ponownie sięgnęli do tekstu Bodina i spróbowali określić, czy państwo polsko-litewskie u schyłku XVI w. było w ówczesnych kategoriach monarchią, oligarchią czy demokracją. Uczniowie odpowiedzą, że wszystkie trzy systemy były w jego ustroju reprezentowane. Wyjaśnij, że właśnie dlatego nazywano wtedy Rzeczpospolitą „monarchią mieszaną”. Wyjaśnij również uczniom, że pojęcie „republikanizmu” oznacza w rzeczywistości polskiej XVI-XVII w. postawę szlachty poczuwającej się do odpowiedzialności za państwo (Rzeczpospolita = respublika) oraz dążącej do powiększenia swego wpływu na rządy - a nie chęci zniesienia monarchii (jak to będzie w XIX-XX w.). Następnie poproś uczniów, żeby zastanowili się, dlaczego historiografia współczesna określa system ustrojowy dawnej Rzeczypospolitej jako „demokrację szlachecką”.

* grupa magnacko-regalistyczna - senatorzy, którym przewodniczy interrex (był nim wtedy Prymas); 6-8 osób

9. Wyjaśnij, że w dalszym rozwoju historycznym utrwaliło się w Polsce pojęcie praw fundamentalnych (leges fundamentales) i praw kardynalnych (leges cardinales), stanowiących podstawę ustroju Rzeczpospolitej. Poproś uczniów o zapoznanie się w domu z tekstem pomocniczym nr 8 lub sam przedstaw zawarte w nim informacje.

*monarchia *oligarchia *monarchia mieszana *demokracja szlachecka *reprezentacja stanowa ćrtykuły henrykowskie *Trybunał Koronny *suwerenność *nihil novi *Konfederacja Warszawska *sejm walny koronny *sejmiki *prawa fundamentalne *prawa kardynalne *regaliści *egzekucjoniści

Jean Bodin żył w latach 1530-1596 we Francji. Był wybitnym prawoznawcą i praktykującym adwokatem. W czasie pobytu posłów polskich na dworze w Paryżu (po wyborze Henryka Walezego na króla Polski wiosną 1573 r.) Bodin brał udział w rozmowach polsko-francuskich jako tłumacz (tłumaczył z francuskiego na łacinę, którą nasi posłowie świetnie znali). Wtedy zapewne zetknął się bliżej z systemem wartości reprezentowanym przez myśl ustrojową szlachty polskiej oraz zainteresował się systemem władzy w Polsce. W 1576 r. Bodin wydał główne dzieło swego życia, traktat historyczno-prawoznawczy pt. Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej (Six livres de la Republique). Wyłożył w nim swe poglądy na istotę państwa i władzy, formułując aktualną do dziś definicję władzy państwowej jako absolutnej i nieustającej choć sam połączył ją - zgodnie z tendencją epoki, która nie przeciwstawiała monarchii republice - z jednoosobową władzą absolutnego monarchy. Dzieło Bodina miało 17 wydań w języku francuskim, 10 po łacinie oraz wiele całościowych i częściowych wydań, w językach: włoskim, niemieckim i angielskim.

wyjątki z J. Bodin, Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej, Warszawa 1958

Ponieważ nie ma na ziemi po Bogu nikogo większego od suwerennych książąt i ponieważ są oni przezeń ustanowieni jako jego namiestnicy, ażeby rozkazywali innym ludziom, trzeba zwracać uwagę na ich godność, aby z całym posłuszeństwem uszanować i uczcić ich majestat (...). Otóż, ażeby można było poznać tego, kto jest księciem suwerennym, trzeba znać jego znamiona, które bynajmniej nie są wspólne innym poddanym (...). Pierwszym znamieniem suwerenności jest wydawanie ustaw dla wszystkich w ogólności i dla każdego z osobna (...). Ta sama władza wydawania i uchylania ustaw obejmuje wszystkie inne uprawnienia i znamiona suwerenności do tego stopnia, że ściśle mówiąc, można stwierdzić, iż istnieje tylko to jedno znamię suwerenności, zważywszy, że w nim mieszczą się wszystkie inne uprawnienia, jak: postanawianie wojny lub zawieranie pokoju, rozpoznawanie w ostatecznej instancji orzeczeń wszystkich urzędników, powoływanie i odwoływanie najwyższych funkcjonariuszy, nakładanie na poddanych ciężarów i danin oraz zwalnianie od nich, świadczenie łask i dyspensowanie od rygorów ustaw, podwyższanie lub obniżanie tytułu wartości i stopy monet, zmuszanie poddanych i wasali (...) do przestrzegania wierności (...).

Na początku XVI w. król polski wykonywał swą władzę najwyższego sędziego w obrębie królewskiego sądu sejmowego, który rozpatrywał te sprawy kryminalne szlachty, za jakie groziły najcięższe sankcje karne (tj. zbrodnie, zdrady, obrazy majestatu królewskiego, zabójstwo szlachcica przez szlachcica), a także sprawy związane z domeną królewską i dochodami króla. Ponadto sąd sejmowy posiadał kompetencje najwyższej instancji w trybie apelacyjnym. Trafiały bowiem do niego apelacje od wyroków sądów ziemskich, grodzkich, podkomorskich i komisarskich. Od 1538 r. (według postanowienia konstytucji z tego roku) sąd królewski nie miał prawa działać po zamknięciu obrad sejmu. Na początku panowania Zygmunta II Augusta zrodził się na tym tle konflikt króla z posłami szlacheckimi, albowiem król odbywał sądy po zakończeniu sejmu. Motywował to nagromadzeniem się zaległych spraw (tak też było istotnie) oraz wyłącznym prawem samego monarchy do sprawowania najwyższego sądownictwa. Do końca swego życia Zygmunt August utrzymał własną interpretację praw królewskich. Szlachta tymczasem doszła do wniosku, że odprawianie sądów sejmowych przekracza możliwości fizyczne władców i nie powinno wchodzić w zakres kompetencji królewskich. Proponowano więc stworzenie jakiejś instytucji sądowej, która usprawniałaby najwyższy wymiar sprawiedliwości. Reformę jednak utrudniała walka polityczna między szlachtą średnią a magnatami, ponieważ każda z sił politycznych chciała uzyskać przewagę w projektowanej instytucji. Przedstawiony przez posłów projekt reformy sądowej z 1574 r. przewidywał zupełną likwidację jurysdykcji królewskiej. Sprzeciwił się mu senat oraz przedstawiciele miast. W rezultacie kompromisu za panowania Stefana Batorego (1578 r.) powstał Trybunał Koronny, który przejął część uprawnień sądu królewskiego. Rozpatrywał on sprawy z apelacji od sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich. W Trybunale zasiadali deputaci szlacheccy (a dla sporów z duchowieństwem również deputaci duchowni) i sądzili sprawy na specjalnych sesjach. Sąd sejmowy królewski pozostał jako instytucja rozpatrująca najcięższe i najbardziej skomplikowane sprawy.

Ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim (...) za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy, jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy nic nowego [nihil novi] stanowionym być nie ma przez nas i naszych następców bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, co by było z ujmą i ku uciążeniu rzeczypospolitej, oraz ze szkodą i krzywdą czyjąśkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej.

Fragment tekstu Konfederacji Generalnej Warszawskiej uchwalonej na sejmie konwokacyjnym w styczniu 1573 r.

My Rady Koronne, duchowne i świeckie, i rycerstwo wszystko, i stany insze jednej a nierozdzielnej Rzeczypospolitej (...)

My, rada stanu, szlachta i rycerstwo Królestwa Polskiego, narodów polskiego jako i litewskiego (...) to sobie głównie niniejszym pismem, czyli dyplomem zastrzegamy, aby przyszły nasz książę i pan świeżo przez nas obrany był nam obowiązany dać nam przywilej, czyli pismo, przez które by niżej wyrażone artykuły, zawierające w sobie pewne nasze prawa i prerogatywy, zostały uznane i zatwierdzone, a to w sposób następujący:

4. O wojnie albo ruszeniu pospolitym nic zaczynać nie mamy mimo [bez] pozwolenie sejmowe wszech stanów (...).

Miejsce i czas akcji: Sejm warszawski, styczeń 1573 roku po śmierci Zygmunta Augusta. Odbywają się obrady sejmowe, w trakcie których przedstawiciele ruchu egzekucyjnego mają sformułować i wyrazić wobec przyszłego króla-elekta swoje żądania dotyczące praw i wolności, których gwarancje chcieliby uzyskać.

- poddanie króla prawom

Wypowiedzi te powinny zawierać propozycje konkretnych konstytucji, czyli rozwiązań prawnych, nad którymi pod koniec obrad sejmu wszyscy będą głosować.

Ustrój Rzeczypospolitej szlacheckiej nie znał pojęcia konstytucji w dzisiejszym rozumieniu tego słowa, to znaczy jako ustawy zasadniczej, regulującej podstawy ustroju państwa. Konstytucjami sejmowymi nazywano w dawnej Polsce wszystkie uchwały sejmów walnych, termin ten odpowiadał więc dzisiejszej ustawie.

Do praw fundamentalnych zaliczano przede wszystkim Artykuły henrykowskie. Powstały one w r. 1573 w czasie wielkiego bezkrólewia po śmierci ostatniego króla z dynastii Jagiellonów - Zygmunta Augusta, w sytuacji wyboru na tron polski w pierwszej wolnej (tzn. nieskrępowanej względami dynastycznymi) elekcji Francuza Henryka Walezjusza. Sformowano w nich fundamentalne zasady ustroju państwa, mając głównie na celu niedopuszczenie do uzyskania przez króla przewagi nad szlacheckim sejmem. (...)

W Artykułach henrykowskich wyraźnie sformowano też zasadę odpowiedzialności króla za sprawowanie rządów. Był to artykuł pozwalający szlachcie wypowiedzieć królowi posłuszeństwo w wypadku nieprzestrzegania przez niego praw i przywilejów szlacheckich, nie tylko zawartych w treści Artykułów henrykowskich. W polskiej praktyce ustrojowej wypowiedzenie królowi posłuszeństwa przybierało postać tzw. rokoszu. Przepis o prawie wypowiedzenia królowi posłuszeństwa wprowadzono też w r. 1573 do formuły przysięgi koronacyjnej.

Źródło: Artur Korobowicz, Zarys dziejów konstytucjonalizmu polskiego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996, s. 9-11.