Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- wyliczyć podstawowe prawa osobiste, polityczne, socjalne, ekonomiczne i kulturalne;

- podać nazwy kategorii praw człowieka i określić, do jakiej kategorii należy dane prawo;

- wymienić podstawowe dokumenty, zawierające prawa człowieka.

1. Tekst "Generacje praw człowieka"

2. Karta do ćwiczenia

3. Tekst "Przegląd praw zagwarantowanych w wybranych dokumentach"

5. Ćwiczenie podsumowujące

1. Jako przygotowanie do lekcji grupa ochotników powinna przeprowadzić ankietę wśród uczniów szkoły (z pominięciem własnej klasy) na temat "które prawa człowieka są dla mnie najważniejsze?" (materiał pomocniczy nr 4 "Ankieta"). Zadaniem ankietowanych jest wybranie z przedstawionej listy trzech praw, które oceniają jako najbardziej znaczące i trzech, które ich zdaniem są najmniej ważne. Przed lekcją ochotnicy-ankieterzy powinni opracować wyniki ankiety i przygotować się do ich przedstawienia. Zapoznaj się z rezultatem ich pracy przed lekcją, abyś był gotowy do skomentowania - w niektórych przypadkach wyniki mogą być zaskakujące.

2. Zapytaj uczniów, z czym im się kojarzy pojęcie "prawa człowieka". Przypomnij, że mówiliście już uprzednio o filozoficznych źródłach samej koncepcji. Powiedz, że sprawa ta nie przestaje być aktualna. W wielu krajach prawa człowieka są brutalnie łamane, a przypadki ich naruszania zdarzają się niemal wszędzie. Aby potwierdzić tę tezę, możesz rozdać uczniom po jednym egzemplarzu codziennej gazety i poprosić o znalezienie w nich odpowiednich przykładów. Omówcie je krótko. Poproś uczniów o sprecyzowanie, jakie prawa człowieka zostały naruszone w każdym przedstawionym przypadku.

3. Poleć uczniom, aby sporządzili wstępną listę praw człowieka. Materiałem mogą być wyniki krótkiej pracy w parach. Powinno się ją zorganizować w następujący sposób: pierwszy uczeń zaczyna od napisania jakiegoś prawa, drugi dopisuje następne. I tak dalej - aż do wyczerpania pomysłów. Następnie poproś o odczytanie kilku najdłuższych list. Na razie nie zapisuj propozycji uczniów na tablicy.

5. Po wykonaniu tego ćwiczenia spytaj, jakie jeszcze prawa pozostały na listach. Kiedy uczniowie je odczytają, ustalcie, czego dotyczą. Wprowadź teraz pojęcie praw socjalnych, ekonomicznych i kulturalnych albo praw pozytywnych. Omów tę kategorię praw i poproś o podanie, jakie sytuacje kojarzą się z danym prawem.

6. Podziel uczniów na grupy cztero- bądź pięcioosobowe. Rozdaj im karty do ćwiczenia (materiał pomocniczy nr 2). Zadaniem każdego ucznia z grupy będzie przestudiowanie innego dokumentu, zawierającego zapis praw człowieka. Uczniowie z grupy macierzystej muszą najpierw wykonać swoje zadania indywidualne, aby grupa mogła przystąpić do zadania wspólnego. Do wykonania ćwiczenia potrzebnych jest 4-5 dokumentów, takich jak:

a. Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r.;

b. Pierwszych dziesięć poprawek do Konstytucji Stanów Zjednoczonych (Karta Praw) z 1791 r.;

d. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona przez ONZ w 1948 r.;

f. Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r.;

7. Poproś uczniów o wybranie ze sporządzonej listy trzech najistotniejszych oraz trzech najmniej ważnych, ich zdaniem, praw. Powiedz, że za chwilę porównacie wyniki klasowej i szkolnej ankiety. Najpierw jednak przedstaw na tablicy wybory dokonane przez klasę. Omówcie je: Możesz zaproponować uczniom uzasadnienie ich propozycji. Po zakończeniu dyskusji poproś ankieterów o podanie wyników ich pracy. W większości wypadków osoby ankietowane za najistotniejsze uważają prawa negatywne: prawo do życia, wolność osobistą, zakaz tortur, prawo do posiadania własności, prawo do równego traktowania, prawo do wolności słowa, sumienia, zgromadzeń. Jeśli taki będzie rezultat ankiety, przedyskutujcie go. Jeżeli na pierwszych pozycjach znajdą się natomiast np. prawa socjalne, zwróć uwagę w dyskusji na fakt, że we współczesnym świecie nie uważa się, iż państwo, w którym nie respektuje się jakiegoś prawa negatywnego jest państwem demokratycznym. Ponadto wszystkie prawa są ze sobą powiązane i trudno sobie wyobrazić sytuację, w której w danym kraju byłaby skrupulatnie przestrzegana wolność słowa, a lekceważono by wolność sumienia itp. Są natomiast państwa liberalno-demokratyczne, które nie wprowadziły do swoich konstytucji praw drugiej generacji (np. Stany Zjednoczone).

8. Rozdaj uczniom ćwiczenie podsumowujące (materiał pomocniczy nr 5). Po wykonaniu go, poproś o odczytanie odpowiedzi i wyjaśnij ewentualne wątpliwości.

*prawa człowieka *prawa obywatelskie *prawa osobiste *prawa polityczne *prawa socjalne *prawa kulturalne *prawa ekonomiczne *prawa I generacji *prawa II generacji *prawa III generacji *prawa pozytywne *prawa negatywne *Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela *Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej

Czy Państwo wiedzą... O prawach człowieka. Informacja Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka dla Prasy, red. zespół, Warszawa 1994.

Prawa człowieka w społeczeństwie obywatelskim, Andrzej Rzepliński (red.), Warszawa 1993.

Prawa ludzkie są specjalnym rodzajem praw - każda jednostka posiada je wyłącznie z tytułu swojego człowieczeństwa. Prawa zwane prawami I generacji lub klasycznymi prawami człowieka, są związane z teoretycznymi pracami wybitnych myślicieli okresu Oświecenia, przede wszystkim Johna Locke'a, Tomasza Hobbesa i Immanuela Kanta. Swój zapis znalazły one w dokumentach dwóch wielkich rewolucji XVIII w. - francuskiej i amerykańskiej: w Konstytucji Stanów Zjednoczonych (w Karcie Praw stanowiącej dziesięć pierwszych poprawek) oraz we francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Współcześnie można je znaleźć w wielu innych konstytucjach, zawiera je Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. oraz Europejska Konwencja Praw Człowieka z 1950 r.

Prawa I generacji można wywieść z szeroko pojętej wolności obywatelskiej, której działania państwa nie mogą ograniczać. Im mniej państwa, tym lepiej, twierdzili twórcy tej konstytucji. Prawa te określa się mianem praw "negatywnych". Warto zwrócić uwagę, że niektóre prawa z katalogu "negatywnych" nakładają jednak na państwo określone obowiązki. Musi ono na przykład stworzyć warunki do korzystania z prawa do sądu lub z prawa do wolnych wyborów. Jeśli grupy przestępcze torturują swoje ofiary, oczekuje się na ogół, że to państwo powinno stanąć na straży naruszonego prawa. Obowiązki te nie są jednak nadmierne, większość państw jest w stanie im podołać. Zaletą praw tej generacji jest możliwość ich egzekucji; w wielu państwach stworzone zostały odpowiednie wewnętrzne procedury. Powstały również międzynarodowe mechanizmy ochrony tych praw, na przykład składanie skarg i wniosków do Europejskiej Komisji i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Prawa obywatelskie lub osobiste, uważane za prawa negatywne, to przede wszystkim:

- prawo do życia;

- wolność i bezpieczeństwo osobiste;

- wolność sumienia i wyznania;

- wolność słowa;

- prawo do sądu;

- prawo do prywatności;

- swoboda poruszania się.

Towarzyszą im prawa polityczne, spośród których za najważniejsze można uznać:

- prawo do udziału w rządzeniu;

- wolność wypowiedzi w sprawach publicznych;

- wolność zgromadzeń i stowarzyszeń.

Mimo wszelkich zastrzeżeń większość współczesnych konstytucji, włączając w to nowe konstytucje powstające w tej części świata, uwzględnia wiele praw pozytywnych. Kontrowersyjna jest przede wszystkim kwestia praw socjalnych, a w mniejszym stopniu ekonomicznych czy kulturalnych.

- prawo do wolnych związków zawodowych.

- prawo do udziału w życiu kulturalnym;

- wolność nauki i sztuki.

Prawa II generacji są także zawarte w dokumentach międzynarodowych. W całości poświęcona jest im Europejska Karta Socjalna z 1961 r. Inny ważny dokument, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, uchwalona na III Sesji Zgromadzenia Ogólnego NZ w 1948 r., ujmuje następujące prawa pozytywne:

- prawo do ubezpieczeń społecznych;

- prawo do odpowiedniego i zadowalającego wynagrodzenia;

- prawo do odpowiedniej stopy życiowej (wyżywienia, odzieży, mieszkania, opieki lekarskiej, koniecznych świadczeń socjalnych);

- prawo do zabezpieczenia na wypadek bezrobocia, choroby, niezdolności do pracy, wdowieństwa, starości, niezawinionej utraty środków do życia;

- prawo do swobodnego uczestniczenia w życiu kulturalnym społeczeństwa.

- prawo do czystego środowiska naturalnego;

- prawo do wspólnego dziedzictwa ludzkości;

- prawo do komunikowania się;

Każdy członek grupy ma za zadanie zapoznać się z jednym z dokumentów przygotowanych przez nauczyciela, a następnie wypełnić poniższą kartę:

Następnie wspólnie przygotujcie odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy istnieje związek pomiędzy okresem historycznym, w którym powstał dany dokument a liczbą i kategoriami zawartych w nim praw człowieka?

2. Czy potraficie wyjaśnić ten związek?

3. Czy wśród odnalezionych przez was praw są takie, które do tej pory nie zostały zapisane na tablicy?

popr. I zakaz stanowienia ustaw wprowadzających religię lub zabraniających praktyk religijnych; zakaz ograniczania wolności słowa lub prasy albo prawa do spokojnego odbywania zebrań i wnoszenia do rządu petycji o naprawę krzywd

popr. III zakaz kwaterunku wojskowego w domu prywatnym bez zgody właściciela

popr. IV prawo do bezpieczeństwa osobistego, nietykalności mieszkania, papierów i ruchomości oraz prawo do ochrony przed nieuzasadnionymi rewizjami i sekwestrami; zakaz rewizji i aresztowania bez wyroku sądowego

popr. V zakaz pociągania do odpowiedzialności za zbrodnię gardłową lub przestępstwo hańbiące bez zalecenia wielkiej ławy przysięgłych, karania dwukrotnie za to samo przestępstwo, wymuszania zeznań przeciwko sobie; zakaz pozbawiania życia, wolności lub mienia bez wyroku sądowego, zajmowania własności prywatnej na użytek publiczny bez słusznego odszkodowania

popr. VI prawo do szybkiej i sprawiedliwej rozprawy sądowej oraz prawo do posiadania obrońcy

popr. VIII zakaz stosowania nadmiernych kaucji, grzywien, kar okrutnych lub wymyślnych

art. 5 zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania

art. 6 prawo do podmiotowości prawnej

art. 7 równość wobec prawa, prawo do ochrony prawnej

art. 8 prawo do sądu

art. 10 prawo do sprawiedliwego postępowania sądowego

art. 11 domniemanie niewinności, nullum crimen, nulla poena sine lege

art. 12 prawo do poszanowania życia rodzinnego, domowego, prywatnego i korespondencji

art. 14 prawo do ubiegania się i uzyskania azylu

art. 16 prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny

art. 17 prawo do posiadania własności

art. 18 wolność myśli, sumienia, wyznania

art. 19 wolność opinii (swoboda posiadania i wyrażania jej)

art. 20 prawo do spokojnego zgromadzania i stowarzyszania się

art. 22 prawo do opieki społecznej

art. 23 prawo do pracy, również pracy za równą płacę, prawo do odpowiedniego wynagrodzenia, tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich

art. 25 prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt własny i rodziny

art. 27 prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym

art. 7 zakaz tortur, okrutnego lub poniżającego traktowania albo karania

art. 8 zakaz niewolnictwa, poddaństwa, pracy przymusowej lub obowiązkowej

art. 9 prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego

art. 10 humanitarne traktowanie osób pozbawionych wolności

art. 11 zakaz więzienia za długi

art. 12 prawo do swobodnego poruszania się i wyboru miejsc zamieszkania, opuszczenia jakiegokolwiek kraju, w tym własnego oraz prawo powrotu do niego

art. 14 prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy, domniemanie niewinności, gwarancje procesowe: prawo do szczegółowej informacji w języku zrozumiałym dla siebie, szybkość postępowania, bezpłatny tłumacz itd.

art. 16 prawo do uznawania swojej podmiotowości prawnej

art. 17 prawo do poszanowania życia rodzinnego, prywatnego, domowego, korespondencji, prawo do nietykalności osobistej

art. 19 prawo do posiadania bez przeszkód własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania opinii

art. 21 prawo do spokojnego zgromadzania się

art. 22 prawo do swobodnego stowarzyszania się, włącznie z prawem do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych

art. 23 prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny

art. 25 prawo uczestnictwa w kierowaniu sprawami publicznymi bezpośrednio lub za pośrednictwem swobodnie wybranych przedstawicieli, do wybierania i bycia wybieranym, dostęp do służby publicznej

art. 27 prawa osób należących do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych do własnego życia kulturalnego, religii oraz języka ojczystego

Przeczytaj poniższą listę, zawierającą 25 praw człowieka.

*Prawa na niniejszej liście odpowiadają prawom zapisanym w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ

1. Czy prawa człowieka zostały naruszane w opisanych przypadkach? Jeśli tak, to jakie:

2. Podkreśl jedną linią prawa negatywne, dwiema - prawa pozytywne: