Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- wyjaśnić związki pomiędzy myślą polityczną europejskiego Oświecenia a konstytucjonalizmem amerykańskim;

- przedstawić okoliczności uchwalenia konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej;

- wskazać najważniejsze zasady konstytucji amerykańskiej;

- określić różnice pomiędzy konstytucjonalizmem amerykańskim a europejskim.

1. Tekst "Uchwalenie konstytucji amerykańskiej"

2. Fragmenty konstytucji amerykańskiej

3. "Konstytucja dzisiaj" - komentarz do tekstu źródłowego

5. Test sprawdzający wiadomości

1. Na początku lekcji poproś uczniów o przypomnienie przyczyn rewolucji amerykańskiej, przebiegu konfliktu i rezultatów wojny o niepodległość.

Zaznacz związki pomiędzy wydarzeniami w Ameryce a europejską myślą polityczną epoki Oświecenia. Poleć jednemu z uczniów zreferować główne elementy koncepcji politycznych Johna Locke'a i Karola Monteskiusza (prawo naturalne, trójpodział władzy). Warto też wspomnieć o poglądach Cycerona (państwo jako rzecz wspólna, republika jako ustrój mieszany, równość wobec prawa, instytucje republikańskie itp.).

2. Posługując się materiałem pomocniczym nr 1 przedstaw słuchaczom genezę i sposób uchwalenia konstytucji Stanów Zjednoczonych. Następnie zwróć uwagę na zasadnicze reguły systemu rządzenia zapisane w konstytucji.

4. Posługując się komentarzem "Konstytucja dzisiaj" (materiał pomocniczy nr 3), skomentuj i uzupełnij wypowiedzi przedstawicieli kolejnych grup. Po każdym wystąpieniu przedstawiciela grupy wzbogaconym i uporządkowanym komentarzem prowadzącego, uczniowie sporządzają w zeszytach krótką notatkę. Zwróć uwagę, że konstytucja amerykańska posiada cechy ustawy zasadniczej:

* treść (regulacja podziału władzy, kreowania władz, praw i wolności obywatelskich),

* szczególna moc prawna (tzw. klauzula supremacyjna z art. IV, z której wywiedziono uprawnienia do badania zgodności decyzji Kongresu, prezydenta i władz stanowych z konstytucją),

* tryb uchwalania i zmiany (nowelizacji): zgoda 2/3 członków obu izb i ratyfikacja zmian przez co najmniej 3/4 stanów.

5. Zaproponuj uczniom grę symulacyjną na temat wyborów prezydenckich. Posługując się instrukcją zawartą w materiale pomocniczym nr 4, przeprowadź elekcję prezydenta Stanów Zjednoczonych. Jej celem jest ukazanie zasady wyborów pośrednich, charakterystycznej dla amerykańskiego systemu wyborczego. Omówcie przebieg i wynik głosowania.

W podsumowaniu zapytaj uczniów, kiedy były ostatnie wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych (listopad 1996 r.), kto startował w wyborach, czym różniły się programy dwu głównych kandydatów i kto te wybory wygrał. Jeśli uczniowie nie będą nic na ten temat wiedzieli, poleć im znalezienie informacji na ten temat na następną lekcję.

6. Postaw przed uczniami następującą kwestię: "Na czym polegają różnice pomiędzy brytyjskim i amerykańskim systemem rządzenia w końcu XVIII wieku?" Poproś o przygotowanie się do takiego porównania (należy posłużyć się informacjami z lekcji "Parlamentaryzm angielski XVII-XVIII wieku - od monarchii absolutnej do monarchii konstytucyjnej"), a następnie wypiszcie na tablicy zasadnicze podobieństwa i różnice.

Od momentu uchwalenia Deklaracji Niepodległości (4 lipca 1776 r.) i podjęcia regularnych walk z armią brytyjską niezbędne stało się określenie zasad współistnienia zbuntowanych kolonii. W listopadzie 1777 r. II Kongres Kontynentalny uchwalił, po opracowaniu projektu zgłoszonego w 1775 r. przez Beniamina Franklina, "Artykuły Konfederacji i Wieczystej Unii". Po ratyfikacji dokumentu przez 13 stanów w marcu 1781 roku Kongres, już jako Kongres Konfederacji i Wieczystej Unii przyjął nazwę dla nowego państwa: Stany (czyli państwa) Zjednoczone Ameryki.

Istniejący ustrój był krytykowany przez federalistów - zwolenników wzmocnienia zacieśnienia. Kongres zwołał do Filadelfii delegatów trzynastu stanów, którzy mieli opracować tekst pisanej konstytucji konfederacji. Obrady delegatów, tzw. Konwentu, rozpoczęły się w maju 1787 r. (nie uczestniczyli delegaci Rhode Island). Debatom przewodniczył Jerzy Waszyngton. Punktem wyjścia w dyskusji stał się projekt nowego systemu rządzenia, tzw. plan Wirginii przygotowany przez Jamesa Madisona, nazywanego później ojcem konstytucji amerykańskiej. Projekt przewidywał powołanie dwuizbowej legislatury - Kongresu, który mógłby wetować decyzje legislatur stanowych. Kongres wybierałby władzę wykonawczą i sędziów Sądu Najwyższego. Rząd federalny dominowałby nad legislaturą.

Zaniepokojeni tą centralistyczną wizją delegaci małych stanów zgłosili "plan z New Jersey". Kompromis osiągnięto pod koniec lata: 17 września 1787 r. dokument końcowy został podpisany przez większość uczestników Konwentu. Ustalono, że konstytucja zyska moc prawną po ratyfikowaniu tekstu przez specjalnie zwołane zgromadzenia przedstawicielskie co najmniej dziewięciu stanów.

Podczas debaty ratyfikacyjnej przeciwnicy konstytucji - antyfederaliści - zarzucali jej liczne wady, między innymi - brak zabezpieczeń praw jednostki wobec wzmocnionego federalnego państwa (bill of rights). Federaliści, uznając że jest to jedyna droga do ratyfikacji nowej konstytucji, obiecali, iż z chwilą powołania nowego rządu zostanie dodana Deklaracja Praw. W 1791 r. Kongres uchwalił dziesięć pierwszych poprawek, które regulowały kwestie praw jednostki.

W końcu 1787 r. trzy pierwsze stany ratyfikowały konstytucję, a do końca lipca 1788 r. osiem kolejnych stanów, często po zażartej dyskusji, uznało dokument z 17 września 1787 r. Dwa stany ratyfikowały konstytucję później: Karolina Północna w końcu 1789 r., Rhode Island w połowie 1790 roku.

System amerykański, ustanowiony w konstytucji, zasadza się na suwerennej władzy narodu ("My, naród Stanów Zjednoczonych"), federalizmie (w miejsce luźnej konfederacji powstaje federacja, państwo związkowe!) i podziale władz (ustawodawcza w rękach Kongresu, wykonawcza prezydenta i sądownicza Sądu Najwyższego). Dokonuje się strukturalne i kompetencyjne odseparowanie rządu i parlamentu. Zasadę trójpodziału władzy dopełnia wzajemne hamowanie i równoważenie się władz (checks and balances), co ma uniemożliwiać uzyskanie dominacji przez legislaturę bądź egzekutywę.

Wiosną 1789 r. Kolegium Elektorów wybrało jednomyślnie na pierwszego prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Jerzego Waszyngtona (1789-1797, dwie kadencje). W jego rządzie znaleźli się późniejsi liderzy konkurujących stronnictw: Aleksander Hamilton, przywódca federalistów i Thomas Je...erson, rzecznik przewagi Kongresu nad władzą wykonawczą, antyfederalista i trzeci prezydent Stanów (1801-1809).

Nie może być wybrana do Izby Reprezentantów osoba, która nie ukończyła dwudziestu pięciu lat życia, nie była przez siedem lat obywatelem Stanów Zjednoczonych i w chwili wyboru nie była mieszkańcem stanu, z którego ją wybrano.

Gdy w którymkolwiek stanie otworzy się wakans poselski, władza wykonawcza tego stanu rozpisze wybory dla jego wypełnienia.

Izba Reprezentantów dokona wyboru Przewodniczącego i innych funkcjonariuszy Izby; ona też będzie miała wyłączne prawo stawiania w stan oskarżenia za nadużycia popełnione w czasie sprawowania urzędu.

DZIAŁ 3. Senat Stanów Zjednoczonych składać się będzie z senatorów, po dwóch z każdego stanu, wybranych przez stanowe ciała ustawodawcze na sześć lat; każdy senator będzie miał jeden głos.

Natychmiast po zebraniu się w wyniku pierwszych wyborów, senatorowie zostaną podzieleni na trzy grupy, tak równe jak będzie to możliwe. Mandaty senatorów z pierwszej grupy wygasną po upływie dwóch lat, z drugiej po czterech, a z trzeciej - po sześciu; tak, by można co dwa lata dokonywać wyboru jednej trzeciej ogólnej liczby senatorów; jeśli wskutek rezygnacji lub z innej przyczyny powstanie wakans w okresie przerwy między sesjami zgromadzenia ustawodawczego któregoś ze stanów, władzy wykonawczej tego stanu przysługiwać będzie prawo powoływania senatorów na okres poprzedzający zapełnienie wakansu przez zgromadzenie ustawodawcze.

Nie może być senatorem osoba, która nie ukończyła trzydziestu lat życia, nie była obywatelem Stanów Zjednoczonych przez dziewięć lat oraz nie była w chwili wyboru mieszkańcem stanu, z którego ją wybrano.

Senatowi będzie przewodniczyć wiceprezydent Stanów Zjednoczonych, ale prawo głosu będzie miał tylko w wypadku równego podziału głosów senatorów.

W sprawie o nadużycie popełnione w związku ze sprawowaniem urzędu można skazać tylko na usunięcie z zajmowanego urzędu i pozbawienie prawa pełnienia w imieniu Stanów Zjednoczonych jakiegokolwiek urzędu honorowego, powierniczego lub odpłatnego; skazany będzie jednak mógł - na mocy prawa powszechnego - być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej, sądzony i skazany.

DZIAŁ 4. Czas, sposób i miejsce wyboru senatorów i posłów będą w każdym stanie określone przez stanowe zgromadzenia ustawodawcze; ale Kon- gres może zmieniać obowiązujące lub ustanawiać nowe przepisy dotyczące czasu i sposobu wyboru senatorów i posłów.

Kongres będzie się zbierał przynajmniej raz w roku, w pierwszy poniedziałek grudnia, chyba że wyznaczy inny dzień.

DZIAŁ 3. Senat sam wybierze swoich funkcjonariuszy, jak również przewodniczącego pro tempore na okres nieobecności wiceprezydenta lub na okres wykonywania przez niego obowiązków Prezydenta Stanów Zjednoczonych.

DZIAŁ 4. Czas, sposób i miejsce wyboru senatorów i posłów będą w każdym stanie określone przez stanowe zgromadzenia ustawodawcze; ale Kongres może zmieniać obowiązujące lub ustanawiać nowe przepisy dotyczące czasu i sposobu wyboru senatorów i posłów.

Kongres będzie się zbierał przynajmniej raz w roku, w pierwszy poniedziałek grudnia, chyba że wyznaczy inny dzień.

DZIAŁ 7. We wszystkich ustawach skarbowych inicjatywa należeć będzie do Izby Reprezentantów; Senatowi jednak - tak jak przy innych ustawach - przysługuje prawo wnoszenia albo aprobowania poprawek.

Wszelkie rozporządzenia, rezolucje lub uchwały wymagające zgody Senatu i Izby Reprezentantów (z wyjątkiem uchwał o odroczeniu sesji) winny być przedstawione Prezydentowi Stanów Zjednoczonych; zanim wejdą one w życie, muszą uzyskać zgodę Prezydenta, a w razie odmowy z jego strony muszą być ponownie uchwalone większością dwóch trzecich głosów Senatu i Izby Reprezentantów, zgodnie z postanowieniami i przepisami dotyczącymi projektów ustaw.

zaciągać pożyczki państwowe;

regulować obrót handlowy z obcymi państwami, pomiędzy stanami i z plemionami indiańskimi;

bić monetę, ustalać jej wartość oraz wartość monet zagranicznych, i ustalać jednostki wag i miar;

wymierzać kary za podrabianie papierów wartościowych i monety obiegowej Stanów Zjednoczonych;

zakładać urzędy pocztowe i sieci dróg;

popierać postęp nauk i sztuk użytecznych przez zabezpieczenie na pewien okres praw autorskich i praw do wynalazków;

tworzyć sądy niższej instancji niż Sąd Najwyższy;

definiować piractwo i akty przemocy dokonywane na całym morzu oraz przestępstwa przeciw prawu międzynarodowemu i wyznaczać kary;

wypowiadać wojny, wystawiać patenty kaperskie, oraz stanowić w sprawach łupu na morzu i lądzie;

wystawiać i utrzymywać wojsko, z tym że budżet uchwalany na ten cel nie może obejmować dłuższego okresu niż dwa lata;

wystawiać i utrzymywać marynarkę wojenną;

ustanawiać zasady dowodzenia oraz regulaminy dla sił lądowych i morskich;

powoływać milicję w celu wymuszenia posłuchu dla praw Unii, uśmierzenia powstań i odpierania najazdów;

stanowić wszystkie bez wyjątku ustawy dla dystryktu (obszaru o boku nie dłuższym niż dziesięć mil), który drogą cesji przez określone stany i za zgodą Kongresu może stać się siedzibą rządu Stanów Zjednoczonych, oraz sprawować analogiczną władzę nad każdym miejscem, zakupionym za zgodą władzy ustawodawczej stanu, w którym ono się znajduje, pod budowę fortów, magazynów, arsenałów, stoczni i innych użytecznych budynków - oraz

stanowić wszelkie ustawy potrzebne i właściwe do wykonywania wyżej wyszczególnionych oraz innych uprawnień przekazanych na mocy tej Konstytucji rządowi Stanów Zjednoczonych, któremukolwiek departamentowi lub urzędnikowi.

Wszelkie rozporządzenia, rezolucje lub uchwały wymagające zgody Senatu i Izby Reprezentantów (z wyjątkiem uchwał o odroczeniu sesji) winny być przedstawione Prezydentowi Stanów Zjednoczonych; zanim wejdą one w życie, muszą uzyskać zgodę Prezydenta, a w razie odmowy z jego strony muszą być ponownie uchwalone większością dwóch trzecich głosów Senatu i Izby Reprezentantów, zgodnie z postanowieniami i przepisami dotyczącymi projektów ustaw.

Kongres ma prawo wyznaczyć dzień wyboru elektorów i dzień oddania przez nich głosów; terminy te będą obowiązywać na całym obszarze Stanów Zjednoczonych.

W określonych terminach Prezydent będzie otrzymywał za swoją służbę wynagrodzenie, które w okresie jego kadencji nie ulegnie zwiększeniu ani zmniejszeniu; w okresie sprawowania urzędu Prezydent nie będzie poza tym otrzymywał żadnego wynagrodzenia ani od Stanów Zjednoczonych, ani od żadnego ze stanów.

DZIAŁ 2. Prezydent będzie Wodzem Naczelnym armii i marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych oraz milicji stanów w wypadku powołania jej do czynnej służby na rzecz Stanów Zjednoczonych; może on żądać od kierowników departamentów rządowych pisemnej opinii we wszystkich sprawach należących do kompetencji tych urzędów; Prezydent ma prawo zawieszania lub darowania kary za przestępstwa przeciwko Stanom Zjednoczonym, z wyjątkiem kar wynikłych z postawienia w stan oskarżenia za nadużycia popełnione w czasie sprawowania urzędu.

Prezydent będzie miał prawo, w porozumieniu z Senatem i za zgodą dwóch trzecich obecnych na posiedzeniu senatorów, zawierać traktaty; w porozumieniu i za zgodą Senatu będzie mianował ambasadorów, ministrów pełnomocnych i konsulów, sędziów Sądu Najwyższego oraz wszystkich innych urzędników Stanów Zjednoczonych, sposób powoływania których nie został w tej Konstytucji ustalony inaczej lub zostanie ustalony w drodze ustawy; Kongres może jednak w drodze ustawy przyznać prawo mianowania urzędników niższych szczebli - jeśli uzna to za właściwe - Prezydentowi, sądom lub kierownikom departamentów.

Prezydent będzie miał prawo obsadzania wszystkich wakansów powstałych podczas przerw w obradach Senatu; nominacje te wygasną z końcem najbliższej sesji Senatu.

DZIAŁ 3. Prezydent będzie od czasu do czasu informował Kongres o stanie spraw państwa i będzie przedkładał Kongresowi do rozpatrzenia propozycje działań, których podjęcie uzna za konieczne i właściwe; w wyjątkowych wypadkach będzie miał prawo zwoływać sesję połączonych Izb lub jednej z nich, a w wypadku braku porozumienia między nimi co do terminu odroczenia obrad, będzie miał prawo zadecydować o terminie odroczenia; będzie przyjmował ambasadorów i ministrów pełnomocnych; będzie czuwał nad wiernym przestrzeganiem prawa i będzie mianował wszystkich oficerów Stanów Zjednoczonych.

DZIAŁ 4. Prezydent, wiceprezydent i wszyscy urzędnicy państwowi będą złożeni z urzędu w wypadku postawienia ich w stan oskarżenia za nadużycia popełnione w czasie sprawowania urzędu oraz w wypadku skazania za zdradę, przekupstwo lub inne zbrodnie i przestępstwa.

We wszystkich sprawach dotyczących ambasadorów, ministrów pełnomocnych i konsulów, oraz w sprawach, w których stroną będzie stan, właściwą instancją będzie Sąd Najwyższy. We wszystkich innych wymienionych wyżej sprawach Sąd Najwyższy będzie instancją odwoławczą, z wyjątkiem tych spraw, co do których Kongres postanowi inaczej, ustalając odpowiednie przepisy.

DZIAŁ 3. Za zdradę przeciw Stanom Zjednoczonym uważać się będzie wszczęcie przeciw nim wojny lub sprzymierzenie się z ich nieprzyjaciółmi, udzielanie im pomocy i poparcia. Za zdradę stanu można skazać tylko na jawnej rozprawie sądowej, na podstawie zeznań dwóch świadków lub na podstawie przyznania się do winy.

Kongres będzie miał prawo ustanowić karę za zdradę, ale żaden wyrok nie może powodować skutków prawnych dla zstępnych skazanego lub przepadku majątku na okres dłuższy niż okres życia skazanego.

Nie będzie nakładane pogłówne ani inne podatki bezpośrednie inaczej niż proporcjonalnie w oparciu o spis ludności, których sporządzenie zostało nakazane powyżej.

Nie będą nakładane cła ani podatki na towary eksportowane z któregokolwiek stanu.

Nie wolno poprzez rozporządzenia regulujące obroty handlowe lub podatki faworyzować portów jednego stanu na niekorzyść portów innych stanów; żaden statek płynący do lub z któregoś stanu nie może być zmuszany do zawijania, uzyskiwania zezwoleń ani do płacenia ceł w innym stanie.

Nie wolno wydatkować pieniędzy ze Skarbu Państwa inaczej jak tylko na podstawie preliminarzy uchwalonych z mocą ustawy; od czasu do czasu będą ogłaszane sprawozdania dochodów i wydatków państwowych.

Stany Zjednoczone nie będą nadawały żadnych tytułów szlacheckich; żadnej też osobie piastującej jakikolwiek urząd z ramienia Stanów Zjednoczonych, odpłatny lub powierniczy, nie wolno będzie bez zgody Kongresu przyjmować darów, pensji, urzędu lub tytułu od jakiegokolwiek króla, księcia lub obcego państwa.

DZIAŁ 10. Żaden stan nie może zawierać traktatów, przymierzy lub zawiązywać konfederacji, wystawiać patentów kaperskich, bić monety, wypuszczać listów zastawnych, zezwalać na spłacanie długów przy pomocy jakichkolwiek środków płatniczych innych niż złoto i srebro; stanowić praw skierowanych przeciwko określonej osobie, stanowić praw ex post facto lub praw, które ograniczyłyby odpowiedzialność za zobowiązania wynikające z umów, lub nadawać jakichkolwiek tytułów szlacheckich.

Żaden stan nie będzie nakładał bez zgody Kongresu ceł i opłat wwozowych lub wywozowych z wyjątkiem takich opłat, które są konieczne dla umożliwienia stanowi wykonywania przepisów inspekcyjnych; cały zaś przychód netto z wszystkich ceł i opłat nałożonych przez stan na import lub eksport będzie przelany na Skarb Stanów Zjednoczonych; wszelkie przepisy dotyczące tych spraw podlegać będą kontroli Kongresu i będą mogły być przez Kongres zmieniane.

Żaden stan nie będzie bez zgody Kongresu opodatkowywał statków od tonażu, nie będzie utrzymywał wojska ani marynarki wojennej w czasie pokoju, nie będzie zawierał traktatów ani związków z innym stanem lub z obcym państwem; nie będzie też prowadził wojny, chyba że padł ofiarą inwazji lub znalazł się w oczywistym i bezpośrednim niebezpieczeństwie, które zmusiło do powzięcia natychmiastowej decyzji.

DZIAŁ 2. Obywatele każdego stanu będą korzystać z tych samych praw i przywilejów, z których korzystają obywatele wszystkich innych stanów.

Osoba, oskarżona w jednym stanie o zdradę, zbrodnię lub przestępstwo pospolite, która zbiegłaby do innego stanu i tam została schwytana, będzie na żądanie władzy wykonawczej stanu, z którego zbiegła, wydana władzom stanu, w którym popełniła zdradę, zbrodnię lub przestępstwo pospolite.

Żadna osoba, na której ciąży obowiązek służby lub wykonywania pracy w którymkolwiek ze stanów z mocy prawa obowiązującego w tym stanie, nie może w wypadku zbiegnięcia do innego stanu być zwolniona z wykonywania żadnego z tych obowiązków na mocy praw obowiązujących w stanie, do którego zbiegła, lecz będzie wydana na żądanie strony, na której rzecz ma wykonywać te obowiązki.

DZIAŁ 3. Kongres może przyjmować do Unii nowe stany; nowe stany nie będą jednak tworzone lub organizowane na obszarze objętym jurysdykcją innego stanu; nie będą tworzone przez łączenie dwóch lub więcej stanów, ani części stanów, bez zgody legislatury odnośnych stanów i bez zgody Kongresu.

DZIAŁ 4. Stany Zjednoczone gwarantują każdemu stanowi wchodzącemu w skład tej Unii republikańską formę rządów, będą bronić każdego z nich przed inwazją oraz na żądanie władzy ustawodawczej lub wykonawczej (w wypadku gdy ustawodawcza zebrać się nie może) przed zaburzeniami wewnętrznymi.

Niniejsza Konstytucja i ustawy Stanów Zjednoczonych, które na jej podstawie zostaną uchwalone, oraz wszystkie traktaty zarówno już istniejące, jak i zawierane w przyszłości przez Stany Zjednoczone, stanowić będą najwyższe prawo dla całego państwa i obowiązywać będą sędziów we wszystkich stanach, nawet jeśli postanowienia konstytucji stanowych lub praw stanowych są odmienne.

Senatorowie i posłowie do Izby Reprezentantów, o których była mowa powyżej, członkowie ciał ustawodawczych stanów oraz wszyscy urzędnicy i sędziowie zarówno Stanów Zjednoczonych, jak i stanów będą przed objęciem urzędu składali przysięgę lub oświadczenie w miejsce przysięgi, że będą przestrzegać niniejszej Konstytucji; objęcie jakiegokolwiek urzędu lub stanowiska państwowego w Stanach Zjednoczonych nie będzie jednak uzależnione od złożenia jakiegokolwiek oświadczenia dotyczącego przynależności do jakiegokolwiek wyznania.

Artykuły dodatkowe i poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki, przedstawione przez Kongres i ratyfikowane przez legislatury stanowe w myśl artykułu piątego Konstytucji.

Kongres nie może stanowić ustaw wprowadzających religię państwową albo zabraniających swobodnego wykonywania praktyk religijnych; ani ustaw ograniczających wolność słowa lub prasy, albo naruszających prawo do spokojnego odbywania zebrań i wnoszenia do rządu petycji o naprawę krzywd.

Dobrze zorganizowana milicja jest niezbędna dla bezpieczeństwa wolnego państwa; prawo ludzi do posiadania i noszenia broni nie może być naruszone.

W czasie pokoju wojsko nie będzie kwaterowane w żadnym domu bez zgody właściciela, a w czasie wojny też tylko w sposób prawem określony.

Nie będzie naruszane prawo ludzi do bezpieczeństwa osobistego, nietykalności mieszkania, papierów i ruchomości, oraz zapewniające ochronę przed nieuzasadnionymi rewizjami i sekwestrami. Nakaz rewizji lub aresztowania może być wydany jedynie przez sąd na podstawie uzasadnionego podejrzenia, popartego przysięgą lub oświadczeniem, przy czym dokładnie musi być wymienione miejsce rewizji oraz osoby i rzeczy, które mają być obłożone aresztem.

Nikt nie będzie pociągany do odpowiedzialności za zbrodnię gardłową lub inne przestępstwo hańbiące bez zalecenia lub postawienia w stan oskarżenia przez Wielką Ławę Przysięgłych; przepis ten nie dotyczy członków wojska, marynarki wojennej ani milicji, będącej w służbie czynnej podczas wojny lub zagrożenia ładu publicznego. Nie wolno też tej samej osobie sądzić ani narażać na karę śmierci lub karę cielesną dwukrotnie za to samo przestępstwo; ani też nie wolno wymagać od oskarżonego w sprawie karnej by świadczył przeciwko sobie, ani pozbawiać go życia, wolności lub mienia inaczej niż w drodze czyniącej zadość istotnym wymaganiom sprawiedliwości. Nie wolno też zajmować niczyjej własności prywatnej na użytek publiczny bez słusznego odszkodowania.

We wszystkich sprawach karnych oskarżonemu przysługuje prawo do szybkiej i jawnej rozprawy przed bezstronną ławą przysięgłych w tym stanie i okręgu, w którym przestępstwo zostało popełnione, przy czym okręg ma być uprzednio prawnie ustalony. Oskarżonego należy pouczyć o charakterze i przyczynie oskarżenia, postawić go wobec świadków oskarżenia, w ra- zie potrzeby pod przymusem sprowadzić świadków korzystnych dla niego i zapewnić mu obrońcę.

W sprawach, opartych na prawie zwyczajowym, gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 20 dolarów, prawo do rozprawy przed sądem przysięgłych będzie zachowane, a żadna sprawa osądzona przez przysięgłych nie może być ponownie rozpatrywana przez jakikolwiek inny sąd Stanów Zjednoczonych, jak tylko w zgodzie z postanowieniami prawa zwyczajowego.

Nie wolno żądać nadmiernych kaucji ani wymierzać nadmiernych grzywien ani stosować kar okrutnych lub wymyślnych.

Wymienienie w Konstytucji określonych praw nie oznacza zniesienia lub ograniczenia innych praw, przysługujących ludowi.

Zwróć uwagę na przepis zabraniający pełnienia przez członków Kongresu (Art. 1, dział 7) stanowisk urzędniczych. Poproś o komentarz.

Zwróć uwagę na kompetencje wynikające z zasady hamowania i równowagi: prawo postawienia w stan oskarżenia prezydenta łamiącego konstytucję, udzielanie zgody przez Senat (większością 2/3 głosów) na zawarcie traktatów międzynarodowych (ratyfikacja), nominacje sędziów Sądu Najwyższego, członków rządu itp. (Art. 2, dział 2).

Zaznacz, że prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje tylko członkom Kongresu. Prezydent wnosi jedynie projekt budżetu. Może też pośrednio wpłynąć na działania legislatywy - przez orędzie wygłoszone w Kongresie. Sugestie prawodawcze zawarte w orędziu mogą skłonić kongresmenów, zwłaszcza z partii prezydenta, do złożenia projektów ustaw, o które prezydent wnioskował w orędziu.

Wyjaśnij, że sposób wyboru prezydenta został zmodyfikowany i jest przedstawiony w grze wyborczej (materiał pomocniczy nr 4).

Zwróć uwagę, że prezydent pełni zarówno funkcję głowy państwa, jak i premiera (kieruje administracją). W skład jego gabinetu wchodzi 11 sekretarzy stanu (ministrów) i osoby będące członkami rządu. Co prawda, Senat zatwierdza nominacje (za radą i zgodą), ale nie może zdymisjonować urzędników. Zaznacz, że w systemie amerykańskim istnieje jedynie odpowiedzialność konstytucyjna wyższych funkcjonariuszy państwowych (impeachment), nie ma odpowiedzialności politycznej (wotum zaufania).

Zaznacz, że tak rozległe kompetencje prezydenta powodują, że system amerykański bywa określany mianem republiki prezydenckiej.

Przy wyliczaniu przez uczniów zakresu spraw uregulowanych dla federacji oraz kompetencji jej władz podkreśl sprawy najważniejsze. Poproś następnie uczniów o podanie znanych im z filmów uprawnień poszczególnych stanów, np. karanie przestępców (kara śmierci lub jej brak), policja stanowa, stanowe uniwersytety, własna flaga, kongres, rząd (gubernator) itp. Jest to też dobry moment, by uświadomić uczniom, że władza stanowa ma podstawowe znaczenie w systemie amerykańskim, można powiedzieć, że jest pierwotna: władze federalne mają tylko te uprawnienia, które wymienione są w konstytucji - wszystkie pozostałe kwestie pozostają w gestii władz stanowych.

Liczne spory wzbudza także poprawka druga, specyficzna dla Stanów Zjednoczonych - mówiąca o prawie do posiadania broni. Niektórzy politycy amerykańscy próbują owo prawo znieść lub przynajmniej ograniczyć.

Przypomnij, że w Stanach Zjednoczonych liczą się jedynie dwie partie: demokratyczna i republikańska. Pierwszą nieco częściej popierają mniejszości etniczne i religijne, pracownicy najemni, ludzie o sympatiach lewicowych; republikanie cieszą się minimalnie większym poparciem ludzi o wyższych zarobkach, anglosaskich protestantów, ludzi o poglądach konserwatywnych.

Następnie uczniowie deklarują sympatie do demokratów lub republikanów i zaznaczają swój wybór przypięciem karteczki z literą "D" lub "R"; najkorzystniejsza jest sytuacja, gdy sympatie są rozłożone w miarę równo!

Uczniowie mogą wylosować następujące kartki (patrz aneks) zaopatrzone w numery od 1 do 25. Posiadacz kartki z numerem "1" oddaje głos pierwszy - podaje nazwę stanu lub stanów, w imieniu których głosuje, wskazuje na kandydata (uczeń z literą "R" popiera, rzecz jasna, kandydata republikańskiego!), któremu udziela poparcia i podaje liczbę głosów, którymi dysponuje. Wszystkie te informacje zapisuje na tablicy uczeń pełniący rolę sekretarza Kongresu (tam przesyłane są informacje od elektorów). Po oddaniu głosów przez grupkę kilku uczniów wyniki są sumowane i ogłaszane. Wynik końcowy ogłasza czuwający nad przebiegiem elekcji nauczyciel.

1. Kolorado (8) + Connecticut (8) = 16 głosów,

2. Kentucky (8) + Karolina Płd. (8) = 16 głosów

3. Arizona (8) + Oklahoma (8) = 16 głosów

5. Luizjana (9) + Nowy Meksyk (5) + Wyoming (3) = 17 głosów

6. Alabama (9) + Utah (5) + New Hampshire (4) = 18 głosów

7. Maryland (10) + Dakota Płn. (3) + Maine (3) = 16 głosów

8. Minnesota (10) + Nevada (4) + Dakota Pd. (3) = 17 głosów

9. Tennessee (11) + Nebraska (5) = 16 głosów

10. Waszyngton (11) + Kansas (6) = 17 głosów

11. Missouri (11) + Arkansas (6) = 17 głosów

12. Wisconsin (11) + Iowa (7) = 18 głosów

13. Messachusetts (12) + Rhode Island (4) = 16 głosów

14. Kalifornia - 54 głosów

16. Teksas - 22 głosów

17. Floryda - 25 głosów

18. Illinois - 22 głosów

19. Ohio - 21 głosów

20. Michigan - 18 głosów

21. New Jersey (15) + Dystrykt Kolumbia (3) = 18 głosów

22. Karolina Płn. (14) + Hawaje (4) = 18 głosów

23. Georgia (13) + Alaska (3) = 16 głosów

24. Wirginia (13) + Wirgina Zach. (5) = 18 głosów

25. Indiana (12) + Oregon (7) = 19 głosów

Razem głosów: 538

W przypadku uzyskania wyniku 269 głosów do 269, dalsze postępowanie opisuje XII poprawka do konstytucji:

A. Zaznacz jedną z podanych odpowiedzi TAK lub NIE

a) Prezydent może rozwiązać Kongres przed upływem kadencji.

b) Prezydent zawiera umowy międzynarodowe, które wymagają zgody Senatu.

d) Prezydent przedkłada w Kongresie projekty ustaw do zatwierdzenia.

e) Kongres może udzielić wotum nieufności gabinetowi kierowanemu przez prezydenta.

f) Kongres składa się z izby niższej - Izby Gmin i izby wyższej - Senatu.

g) Prezydent wybierany jest w wyborach powszechnych i bezpośrednich.

B. Wpisz brakujące informacje

A. a) nie; b) tak; c) tak; d) nie (z wyjątkiem budżetu); e) nie; f) nie (izbą niższą jest Izba Reprezentantów); g) nie (wybory prezydenckie są pośrednie)

B. szefem (premierem) rządu; orędziu do Kongresu; weta zawieszającego; większością 2/3 głosów każdej izby; zawarte umowy międzynarodowe, nominacje urzędników (np. sekretarzy stanu); budżetu państwa.