Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- przedstawić główne etapy kształtowania się monarchii konstytucyjnej w Anglii;

- odróżnić odpowiedzialność polityczną od odpowiedzialności konstytucyjnej;

- wyjaśnić, co oznacza zasada "król panuje, ale nie rządzi";

- ocenić skuteczność funkcjonowania brytyjskiej monarchii konstytucyjnej w czasach współczesnych.

4. Instrukcja do gry dydaktycznej "Powstanie i upadek rządu Jego Królewskiej Mości"

1. Poinformuj, że celem tej lekcji jest prześledzenie przemian ustrojowych, które dokonały się w Anglii w XVII i XVIII stuleciu. Poproś jednego z uczniów o wyjaśnienie terminu absolutyzm. Uczeń powinien skorzystać z wiedzy o rządach Ludwika XIII i XIV w siedemnastowiecznej Francji. Zapiszcie na tablicy podstawowe cechy tego sposobu sprawowania władzy.

3. Rozdaj wszystkim uczniom tekst "Konstytucja" (materiał pomocniczy nr 2) i poproś o jego przeczytanie. Później poleć kilku wskazanym uczniom, aby możliwie precyzyjnie zdefiniowali pojęcie konstytucji na podstawie przeczytanego tekstu. W krótkiej dyskusji spróbuj wraz z uczniami odpowiedzieć na pytanie "Czy Anglia w XVIII wieku była państwem konstytucyjnym?" Zdefiniujcie pojęcie monarchii konstytucyjnej.

4. Poproś uczniów, aby każdy z nich postarał się samodzielnie wskazać różnice dzielące monarchię absolutną od monarchii konstytucyjnej. Następnie uczniowie przedstawiają głośno swoje uwagi, a wybrany sekretarz zapisuje je na tablicy.

6. Zaproponuj klasie grę dydaktyczną "Powołanie i upadek rządu Jego Królewskiej Mości" (materiał pomocniczy nr 4). Omówcie jej przebieg i kluczowe momenty.

7. Poproś uczniów, aby na podstawie uzyskanych na lekcji informacji porównali odpowiedzialność konstytucyjną (impeachment) z odpowiedzialnością polityczną (wotum nieufności). W podsumowaniu poleć, aby uczniowie podali jakieś przykłady kryzysu gabinetowego z późniejszej historii Wielkiej Brytanii lub z czasów obecnych nie tylko w Anglii, lecz na przykład w Polsce. Czy porażka w głosowaniu parlamentarnym rządzącej partii (lub koalicji kilku partii) prowadzi do upadku rządu? Od czego zależy takie lub inne rozwiązanie kryzysu gabinetowego?

8. Poproś uczniów, aby w domu odpowiedzieli pisemnie na jedno z dwóch pytań:

- co charakteryzowało angielskie rządy gabinetowo-parlamentarne w XVIII wieku?

- na czym polega odmienność konstytucji brytyjskiej od konstytucji kontynentalnych?

oraz aby zastanowili się, jak obecnie Brytyjczycy godzą demokrację parlamentarną z trwaniem monarchii.

*monarchia konstytucyjna *gabinet *rządy parlamentarno-gabinetowe *odpowiedzialność polityczna *wotum nieufności *odpowiedzialność konstytucyjna *impeachment *zasada nieodpowiedzialności króla

Za panowania Elżbiety I (1558-1603) wzrosła pozycja monarchy i rady królewskiej. Parlament, zwoływany rzadko, był zupełnie uległy woli królowej.

Sukcesy w polityce zagranicznej (wojna ze Szkocją i Holandią) wzmocniły pozycję Cromwella. W 1653 r. rozwiązał Kadłub i ogłosił się Lordem Protektorem. Jednocześnie Anglia zyskała jedyną w swojej historii spisaną konstytucję - Instrument rządzenia. Władza wykonawcza należała do Lorda Protektora i Rady Stanu, prawodawcza do jednoizbowego parlamentu, którego uchwały mógł wstrzymać (weto zawieszające) Lord Protektor. W praktyce protektorat był ukrytą dyktaturą armii. Po śmierci Cromwella (1658) władzę przejęli generałowie. W 1660 r. generał Monk dokonał zamachu stanu i rozpisał wybory parlamentarne. Nowo wybrany parlament, tzw. Konwencja, uchwalił restaurację monarchii i wezwała Karola II Stuarta do objęcia tronu.

W 1679 r. Karol II podpisał ustawę Habeas Corpus Act. Gwarantowała ona nietykalność osobistą obywateli. Organem decydującym o uwięzieniu stawał się sąd. Za bezprawne, tj. bez pisemnego nakazu sądu, uwięzienie groziły wysokie grzywny. Oskarżony winien być osądzony w ciągu 20 dni.

Dopiero rządy królów z dynastii hanowerskiej (od 1714 r.), bardziej zainteresowanych rządami w Hanowerze niż w Anglii i Szkocji, umożliwiły powstanie rządów gabinetowych i parlamentarnych (ustrój gabinetowo-parlamentarny).

Dla istnienia monarchii parlamentarnej niezbędne było ścisłe przestrzeganie zasady nieodpowiedzialności króla. Każdy akt królewski, dla zyskania mocy prawnej, winien posiadać kontrasygnatę, czyli podpis właściwego, odpowiedzialnego za podjęte decyzje, ministra. Z tą zasadą wiązał się zakaz prowadzenia przez króla samodzielnych, bez obecności ministra, rozmów dyplomatycznych i dowodzenia armią.

Pozycję władcy określano słowami: król panuje, ale nie rządzi. Monarcha w praktyce stał się doradcą swoich ministrów, którzy nie musieli słuchać króla. Jednocześnie na drodze zwyczajowej królowie z dynastii hanowerskiej przestali korzystać z prawa odmowy sankcji uchwałom parlamentu.

Zasada braku odpowiedzialności króla w połączeniu z odpowiedzialnością konstytucyjną ministrów skłaniała członków gabinetu, w obawie przed popadnięciem w niełaskę parlamentu, do solidarnej odpowiedzialności całego gabinetu.

Historycznie terminem "konstytucji" posługiwano się w różnych znaczeniach, na przykład: jako fundamentalne prawa państwa, reguły życia zakonnego, ustawy sejmowe (Polska szlachecka), faktyczny ustrój państwa, podstawowe zasady ustroju politycznego, czynniki kształtujące ustrój państwa, środowisko geograficzne (Montesquieu), układ sił społecznych (Lasalle). Również współcześnie termin "konstytucja" nie jest rozumiany jednoznacznie. Najczęściej pojęcie to jest używane w trzech znaczeniach.

Powszechnie konstytucja utożsamiana jest z ustawą zasadniczą, która różni się od innych ustaw szczególną mocą prawną, szczególną treścią oraz specjalnym trybem jej uchwalania i zmiany.

Szczególna moc prawna konstytucji polega na tym, że:

- konstytucja zajmuje najwyższe miejsce w systemie źródeł prawa, tzn. nie ma w państwie norm prawnych, które byłyby nadrzędne lub chociażby równorzędne normom zawartym w ustawie zasadniczej;

- normy zawarte w innych aktach prawnych nie mogą być sprzeczne z przepisami konstytucji;

- akty prawne w państwie służą realizacji postanowień konstytucji.

Szczególna treść konstytucji oznacza, że ustawa ta reguluje podstawowe kwestie dla państwa i społeczeństwa. Zakres spraw regulowanych konstytucją pozwala wyróżnić konstytucje pełne i konstytucje niepełne (małe).

Konstytucje pełne regulują przynajmniej następujące kwestie:

- podmiot władzy państwowej, formy jego działania oraz reguły określające struktury państwa i aparatu państwowego;

- podstawowe zasady ustroju społeczno-gospodarczego, w tym co najmniej określenie stosunku do własności;

- pozycję prawną jednostki w państwie i społeczeństwie;

Teoria prawa konstytucyjnego wyróżnia pojęcie konstytucji w sensie formalnym (ustawa zasadnicza) i w sensie materialnym. Konstytucja angielska (brytyjska) nie ma charakteru spisanej ustawy zasadniczej. Jest to konstytucja w sensie materialnym, tj. system podstawowych urządzeń społeczno-gospdarczych i politycznych, które charakteryzują daną organizację państwową; to system norm, przepisów, zwyczajów regulujących ustrój państwa (Michał Szczaniecki).

Tak rozumiana konstytucja składa się zarówno z norm spisanych, jak i norm niepisanych (obyczaje polityczne) i dlatego określana jest mianem "konstytucji niepisanej".

Konstytucję angielską tworzą wszystkie normy dotyczące wykonywania władzy suwerennej w państwie. Normy te mogą być zawarte w ustawach (np. Bill of Rights z 1689 r.), rozporządzeniach, praktyce i zwyczajach związanych z interpretacją i egzekwowaniem prawa.

Normy konstytucyjne nie mają charakteru nadrzędnego wobec innych ustaw. Wprawdzie niektóre ustawy są zwyczajowo zaliczane do podstawowych ustaw konstytucji angielskiej, np. Wielka Karta Swobód, ustawy z lat 1628, 1641, 1679, 1701, ale przepisy w nich zawarte mogą być uchylone w nowych ustawach przyjmowanych przez parlament zwykłą większością głosów. Nie istnieje zatem kwestia zgodności ustawy z konstytucją.

d) poseł z partii wigów (14 kartek),

e) poseł z partii wigów, mający odmienne zdanie w kwestii kolonii amerykańskich (4 kartki),

f) poseł z partii torysów (12 kartek).

2. Uczeń-król prosi pozostałych kolegów o zajęcie miejsc: torysi po prawej, wigowie po lewej stronie sali. Ujawniają się uczniowie - przywódcy partii i frakcji parlamentarnych. Następnie król oznajmia, że na stanowisko pierwszego ministra powołuje przywódcę partii wigów, która wygrała wybory (uczeń "c"). Premier wskazuje trzech kolegów, których powołuje na stanowiska ministrów w swoim gabinecie. Król odbiera przysięgę od ministrów.

W wyniku głosowania premier podaje rząd do dyspozycji króla. W sytuacji upadku rządu król ogłasza rozwiązanie Izby Gmin i podaje termin nowych wyborów.