PAŃSTWO DOBROBYTU - CZY PRAWA SOCJALNE TO PRAWA OBYWATELSKIE?
Państwo w epoce przedindustrialnej nie było w stanie prowadzić polityki "wyrównywania dochodów" czy programów pomocy socjalnej. Uprzemysłowienie i dominacja struktur kapitalistycznych w Europie i Ameryce Północnej przyniosły znaczny wzrost dobrobytu społeczeństw i zwiększyły środki stojące do dys
pozycji państwa. Kapitalistyczna rewolucja kładła jednak nacisk na wyzwalanie jednostki od krępujących ją więzów i na jej samodzielność. W strukturach państwa liberalnego nie było jednak wiele miejsca na działalność socjalną: to obowiązkiem jednostki jest zapewnienie sobie bezpieczeństwa socjalnego, odkładanie funduszy na starość lub czas choroby oraz korzystanie z pomocy rodziny. We współczesnej Europie dominuje jednak państwo zaangażowane w sferę socjalną. Pierwszym w powojennej Europie Zachodniej demokratycznym rządem prowadzącym z rozmachem taką politykę był rząd Partii Pracy w Wielkiej Brytanii (premier Clement Attlee, 1945-1951); on też wylansował termin "welfare state" - państwo dobrobytu.
Cele
Po zajęciach uczniowie powinni umieć:
- wyjaśnić ideę "państwa opiekuńczego";
- wymienić historyczne przykłady angażowania się państwa w sferę socjalną;
- sformułować własne stanowisko w sprawie pożądanego zakresu ochrony praw socjalnych przez państwo i uzasadnić je.
Środki dydaktyczne
1. Tekst pomocniczy - "U źródeł państwa dobrobytu"
2. Tekst źródłowy "Nordycki model demokracji"
3. Ćwiczenie "Czy można to pogodzić?"
4. Tekst pomocniczy "Kryzys państwa dobrobytu?"
Przebieg zajęć
1. Przypomnij uczniom, że przekonanie o obowiązku państwa opiekowania się obywatelem jest stosunkowo młode. Dopiero w XIX stuleciu taka opieka stawała się możliwa, wcześniej państwa miały ograniczone możliwości dbania o dobrobyt swoich obywateli.
2. Zapytaj uczniów, co rozumieją pod pojęciem "państwo opiekuńcze"; zapisuj na tablicy i
ch odpowiedzi.3. Przeczytaj z uczniami i omów tekst pomocniczy nr 1. (Możesz zastąpić lekturę tekstu wykładem). Zwróć uwagę, na powtarzanie się pewnych pojęć w zawartych w tekście krótkich opisach reform w różnych krajach: czy na tej podstawie można by odtworzyć (pobieżnie!) "katalog życzeń" niższych warstw społeczeństwa wobec państwa. Czego żądano? Zapytaj też uczniów, o czym może świadczyć fakt, że głębokie reformy społeczne podejmowano w różnych systemach politycznych.
Uwaga! Lepiej będzie ograniczyć się do świata kapitalistycznego; "realny socjalizm" i jego związki z ideą państwa dobrobytu omówione będą osobno.
Kto był zainteresowany w przeprowadzaniu takich reform? (nie tylko na przykład robotnicy, ale i właściciele - aby uniknąć kryzysów politycznych, dyktatorzy - aby zapewnić sobie popularność mas itp.).
4. Przeprowadź z uczniami ćwiczenie "Czy można to pogodzić? (materiał pomocniczy nr 3) wraz z lekturą tekstu źródłowego "Nordycki model demokracji" (materiał pomocniczy nr 2). Nakłaniaj uczniów do pełnych, umotywowanych odpowiedzi. Podczas dyskusji zwróć koniecznie uwagę, że koncepcja państwa dobrobytu była koncepcją na wskroś demokratyczną, co bardzo istotnie różni ją od polityki obdzielania gorzej uposażonych prowadzonej w państwie dyktatorskim czy totalitarnym. Demokrację rozumiano nie tylko jako równość praw politycznych; jako równie ważny jej składnik traktowano równość praw socjalnych. Sprawdź, czy uczniowie dobrze zrozumieli ten termin. Możesz także zapytać czy zapisane na początku lekcji obowiązki państwa opiekuńczego składają się właśnie na katalog takich praw.
Uwaga! Tekst i pytania odwołują się do pewnej wiedzy historycznej, rozumienia takich pojęć, jak faszyzm, komunizm, solidaryzm społeczny. Oczywiście, nie chodzi o wiedzę szczegółową - chyba że potraktuje się lekcję jako jedną z lekcji podsumowujących materiał historyczny. Być może w takim przypadku należy lekcję poprzedzić odpowiednią pracą domową lub powtórzeniem.
5. Poleć przeczytanie tekstu pomocniczego nr 4. Sprawdź, czy uczniowie zrozumieli argumenty przeciwników państwa dobrobytu. Zapytaj, dlaczego krytyczne opinie wobec państwa dobrobytu, doprowadzają do korekt systemu, a nie do całkowitego odstąpienia od zaangażowania państwa na polu socjalnym.
6. Zapytaj, która z opinii jest uczniom najbliższa:
- od początku pomysł takiego zaangażowania był błędny, jego realizacja przyniosła więcej szkód niż pożytku;
- owszem, spełniło to pożyteczną rolę, ale w dzisiejszych czasach stanowi już przeżytek;
- należy utrzymać państwo dobrobytu, można dyskutować jedynie poprawę tego systemu.
Poproś o uzasadnienia wypowiedzi. Jeśli wystarczy czasu zaproponuj dyskusję nad tym, jaki model opieki państwa nad obywatelem byłby najlepszy dla Polski.
MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1
U źródeł państwa dobrobytu (welfare state)
Idea państwa dobrobytu wyrastała z przekonania, iż zapewnienie maksymalnej liczbie obywateli minimalnego poziomu życia i zapewnienia dostępu do niektórych dóbr niematerialnych (np: edukacji, lecznictwa) stanowi podstawowe zadanie państwa.
Interpretacja tego założenia może być rozmaita: od drobnych korekt systemu kapitalistycznego do budowy państwa socjalistycznego. (Ta druga możli- wość wydawała się jednak długo tylko utopią). Podobnie zestaw dóbr i usług, do których swobodny dostęp powinien mieć każdy obywatel państwa, różnił się w zależności od kraju i okresu, w jakim był sporządzany. Jednakże samo założenie zyskiwało rosnące poparcie już od schyłku XIX stulecia; z różnych przyczyn jego popularność wzrosła szczególnie po wielkim kryzysie gospodarki kapitalistycznej w 1929 r. i po II wojnie światowej.
Poparcie dla idei państwa zaangażowanego na polu społecznym płynęła z dwóch źródeł. Opowiadali się za nim ci przedstawiciele ruchów socjalistycznych, którzy zrewidowali marksistowskie stanowisko, iż kapitalizm nieuchronnie prowadzi do rewolucyjnego starcia dwóch klas (posiadaczy i robotników), a zaczęli naciskać na rządy, aby dążyły one poprzez odpowiednie prawodawstwo do polepszenia doli klas niższych. To zanegowanie krwawego przewrotu jako niezbędnego warunku emancypacji klasy robotniczej i skierowanie zainteresowań robotników w stronę wyborów ściągało gromy na głowy propagatorów idei "cząstkowej rewolucji" i reform społecznych ze strony twardo nastawionych działaczy rewolucyjnych; okazało się jednak zjawiskiem ogromnej wagi.
Drugim obozem poparcia dla reformy liberalnego kapitalizmu stali się pragmatyczni politycy różnych orientacji, którzy widzieli we wprowadzeniu państwowej polityki społecznej sposób na zmniejszenie napięć społecznych, osłabienie radykalnych socjalistów, wzmocnienie stabilności, a co za tym idzie, siły państwa. Takie raczej motywy, nie zaś współczucie dla czyjeś niedoli, kierowały niemieckim kanclerzem Ottonem Bismarckiem czy angielskimi liberałami, a także różnymi rządami po I wojnie światowej.
Obrazowo można powiedzieć, że ostateczny kształt państwa dobrobytu: państwa ugruntowanej demokracji, powszechnych praw wyborczych i obywatelskich, prowadzącego aktywną politykę społeczną i gospodarczą dojrzewał przez kilkadziesiąt lat dzięki kilk
u eksperymentalnym poletkom.Można wymienić niektóre historyczne precedensy:
Reformy Bismarcka. Najistotniejszym posunięciem kanclerza zjednoczonych Niemiec było objęcie pracowników najemnych obowiązkowymi ubezpieczeniami od chorób, wypadków przy pracy oraz na starość (1883-1889). Robotnicy płacili 2/3 składki, pracodawcy 1/3, instytucje ubezpieczeniowe były raczej zdecentralizowane, podlegały jednak nadzorowi państwa. Rentę starczą przyznawano dopiero po ukończeniu 70 roku życia. Wprowadzenie owych ustaw, naśladowanych zresztą niebawem w innych krajach europejskich, związane było w dużej mierze z polityką Bismarcka wobec ruchu socjalistycznego. Kanclerz określił ją barwnie jako politykę bicza i cukru; biczem były ustawy zakazujące legalnej działalności partii socjalistycznych (wywrotowych), cukrem ustawodawstwo socjalne.
Ubezpieczenia społeczne odegrały istotną rolę w powszechnym odbiorze kapitalizmu. Stanowiły dowód, że kapitalizm odchodzi od drapieżnego oblicza, że rozwój gospodarczy może oznacza zauważalną poprawę bytu nie tylko kapitalistów, ale i pracowników, że kapitalizm też jest "dla ludzi". Były też pierwszą strukturalną zmianą ustroju.
Towarzystwo Fabianów. Założone w Anglii w 1884 roku Towarzystwo stawiało sobie za cel propagowanie dochodzenia do socjalizmu drogą ewolu- cyjną, poprzez kolejne decyzje parlamentu. Grupa ta stała się potem zapleczem utworzonej w 1900 roku Partii Pracy. Do jej idei odwoływała się także partia liberalna sprawująca rządy w latach 1906-1914. Był to czas upowszechniania się prawa wyborczego, ubezpieczeń społecznych, wprowadzenia płacy minimalnej.
Faszyści. Uznawanie włoskich faszystów za jednych z prekursorów państwa opiekuńczego budzi wątpliwości. Jednakże Mussolini i jego ideologowie negowali wolnorynkowy kapitalizm, opowiadając się za ochroną człowieka pracy. Pracodawcy i pracobiorcy należeli do obowiązkowych, wspólnych dla obu stron korporacji, którym patronowała administracja państwowa. Porozumienia płacowe zawierano w ramach korporacji. Inwestycje państwowe dające pracę bezrobotnym były ogromne i nagłaśniane przez propagandę. Państwo deklarowało opiekę nad rolnikami i blokowało import artykułów rolnych. Wprowadzono elementy gospodarki planowej (tzn. planowano określoną wysokość produkcji niektórych towarów i zlecano realizację planu prywatnym przedsiębiorcom). Ceny części artykułów spożywczych oraz ich dostawy były kontrolowane przez władze.
Do takiej polityki sięgano potem w kilku krajach Europy: przede wszystkim w hitlerowskich Niemczech i faszyzującej Hiszpanii oraz Portugalii.
"New Deal". Znamienne były przeprowadzane w latach trzydziestych reformy kapitalizmu w Stanach Zjednoczonych. Był to kraj szczególnych tradycji indywidualizmu i wolnej przedsiębiorczości, a jednak tu właśnie realizowano odważne reformy mające na celu otoczyć opieką państwową miliony Amerykanów (przede wszystkim z niższej klasy średniej i robotników) poszkodowanych Wielkim Kryzysem. Kryzys doprowadził do pięciokrotnego spadku cen akcji giełdowych i masowego bankructwa banków (11 000 spośród 25 000). Bezrobocie sięgnęło 30%. W odpowiedzi prezydent Franklin D. Roosvelt wprowadził inspekcję banków przez państwo, zwiększył bezpieczeństwo ich działań, podniósł podatki - aby zainicjować ogromne programy zwalczania bezrobocia poprzez tworzenie przez państwo miejsc pracy. Wprowadzono umowy zbiorowe między przedsiębiorcami i pracownikami, a w 1935 roku powszechne ubezpieczenia emerytalne. Ustalono płace minimalne. To z nazwiskiem Roosvelta kojarzy się termin "etatyzm", oznaczający zaangażowanie państwa w gospodarkę oraz rosnące znaczenie sektora publicznego.
Szwecja. Od 1932 roku, prawie nieprzerwanie przez 45 lat, sprawowała w tym kraju władzę partia socjaldemokratyczna; jej polityka społeczna w latach trzydziestych koncentrowała się przede wszystkim na powszechnej oświacie i ustawodawstwie pracy. Szwecja stała się jednak pierwszym krajem rządzonym przez partię głoszącą pragnienie zbudowania socjalizmu metodami demokracji. Z biegiem czasu rozrastał się tam sektor publiczny, tj. przedsiębiorstwa państwowe w większych zakładach pracy, związki zawodowe współdecydowały o wielu przedsięwzięciach. Ideałem stała się "gospodarka mieszana": z dużym udziałem przedsiębiorstw państwowych, ale z wolną konkurencją na rynku. Ogromne fundusze państwowe przeznaczano na inwestycje w standard życia obywateli, pomoc bezrobotnym itd. Mówiono nawet o szwedzkim socjalizmie. We współczesnych czasach, po 1945 roku mianem państwa dobrobytu (welfare state) obejmowano Anglię lat 1945-1950, państwa nordyckie, Holandię. W szerszym rozumieniu określano tak niekiedy zreformowany po 1929 i 1945 roku kapitalizm. A więc kapitalizm, w którym struktury państwowe opiekują się jednostką, rozporządzając środkami pochodzącymi z wysokich podatków, płaconych zwłaszcza przez zamożniejszych (redystrybucja dochodu narodowego), oraz państwowa jest część wielkiego przemysłu, bankowości i branż strategicznych (np. lotniska). Redystrybucja dochodu była hasłem fundamentalnym - kryło się za nią przekonanie, że do pewnego poziomu dóbr i usług muszą mieć dostęp wszyscy obywatele, zatem wydatki tych, których na to nie stać, będą ponosić ludzie bogatsi.
MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2
Nordycki model państwa dobrobytu
Nordycki model wspiera się dziś na czterech filarach:
1. Silne państwo, które bierze na siebie odpowiedzialność za dystrybucję dóbr materialnych i kulturalnych. Podstawą dystrybucji są uprawnienia osób - powszechne i związane z obywatelstwem. (Są to
obywatelskie prawa socjalne; implikują zobowiązanie ze strony państwa zapewnienie jednostce takich warunków, które pozwolą jej na wykorzystywanie własnych możliwości i godziwe życie.)2. Gospodarka mieszana, łącząca kapitalistyczne mechanizmy rynkowe z realizacją strategii bezpieczeństwa socjalnego. Zakłada to modyfikację mechanizmów rynkowych w odniesieniu do ochrony zdrowia, oświaty i kultury. W tych trzech dziedzinach indywidualnych uprawnień jednostki nie mogą regulować zasady ekonomii. Historycznie rzecz biorąc, gospodarka mieszana była dla władz sposobem pełnego zatrudnienia. (...) Utrzymanie pełnego zatrudnienia jest najpoważniejszym wyzwaniem dla nordyckiego modelu państwa dobrobytu, legitymizującym jego istnienie w opinii ogółu ludności. Gospodarkę mieszaną można uznać za historyczny kompromis, dzięki któremu polityka uzyskała kontrolę nad działaniami praw rynku i próbuje skonsolidować dwa systemy wartości: jeden, który dochód uzależnia od wielkości wkładu (etos kapitalistyczny), i drugi, który dochód uzależnia od potrzeb (etos solidaryzmu społecznego).
3. Demokracja polityczna. Nordycki model państwa dobrobytu ufundowany jest na władzy narodu i stałym rozszerzaniu tej władzy na coraz to nowe obszary życia społecznego, także gospodarczego. W naszej pracy preferujemy nordyckie poglądy na demokrację, opisując nie tylko procedury podejmowania decyzji. ale także sposób życia, dla którego takie wartości, jak rozumna i rzeczowa dyskusja, tolerancja, szacunek dla mniejszości i niewymuszona równość społeczna stanowią kamień węgielny.
4. Skonsolidowane społeczeństwo obywatelskie. Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego (...) odsyła nas do gęstej sieci różnych organizacji istniejących pomiędzy państwem a jednostką, które umożliwiają i ułatwiają jednostce porozumiewanie się z władzami, a jednocześnie chronią ją przed samowolą władzy. W krajach nordyckich demokracja formowała się jako proces oddolny: polityczne, kulturalne i socjalne organizacje społeczne stopniowo uzyskiwały coraz szerszy dostęp do władzy i w ten sposób demokratyzowały całokształt życia politycznego.
Źródło: Terje Sten Edvardsen, Bernt Hagtvet,
Nordycki model demokracji, PWN, Warszawa 1994
MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3
Czy można to pogodzić?
Po przeczytaniu powyższego tekstu, podsumowującego poglądy twórców państwa dobrobytu w Norwegii i Szwecji, odpowiedz na pytania:
1. Czy idee państwa dobrobytu istnieją w programie państwa faszystowskiego?
2. Czy idee państwa dobrobytu dają się połączyć z programem państwa komunistycznego?
3. Czy idee państwa dobrobytu są zgodne z ideałami państwa o liberalnej ekonomii?
4. Postaraj się wybrać z tekstu o Norwegii jedno zdanie streszczające ideę państwa dobrobytu - takie zdanie, które mogłoby być mottem książki, hasłem konferencji itd. Uzasadnij swój wybór.
MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4
Kryzys państwa dobrobytu?
Idea aktywnego socjalnie państwa budziła wiele krytycznych opinii. W latach osiemdziesiątych zakwestionowano założenia państwa dobrobytu w wielu krajach o długiej tradycji istnienia takiego państwa. Krytyka była dwutorowa, dotyczyła kwestii ekonomicznych i wartości, na jakich opierać się powinno nowoczesne państwo. Wykazywano, że system jest mało efektywny (sporo kosztuje obsługa administracji dystrybującej pomoc socjalną), jednostka zaś traci w wielu wypadkach motywację do większego wysiłku; wysokie podatki hamują przedsiębiorczość, powodują drożyznę i spadek eksportu. Kontrola państwa nad wieloma dziedzinami życia obywateli umniejsza wartość ich indywidualnego wysiłku, samodzielności decyzji itd. Krytykowano inżynierię społeczną: posunięcia władz mające na celu kreowanie pewnego zestawu pożądanych zachowań, przyzwyczajeń i wa
rtości (np. teoretycy państwa dobrobytu w Norwegii próbowali, poprzez wymuszanie sztucznie wysokich cen na sofy, zniechęcić Norwegów do tego mebla, który uznali za niefunkcjonalny). Rosła natomiast popularność ideału samodzielnej, przedsiębiorczej jednostki. Nadmierne wyrównywanie dochodów obywateli uznano za niesprawiedliwe. Wyraźnie odstąpiono od państwa dobrobytu w Wielkiej Brytanii (rządy premier Margaret Thatcher 1979-1988), skorygowano jego kształt w Szwecji.W pewnym sensie jednak można mówić o zwycięstwie idei państwa dobrobytu. Powszechnie uznano fakt, że dostęp do edukacji na poziomie podstawowym i średnim, do ochrony zdrowia nie zależy od wysokości dochodów, ale jest powszechny i powinien być zapewniony przez państwo; gwarantuje ono także (przynajm
niej w Europie) pewien poziom ochrony socjalnej.