Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- zdefiniować pojęcie konstytucji i wymienić jej podstawowe funkcje;

- wyjaśnić pojęcie konstytucjonalizmu;

- przedstawić różnice między demokracją konstytucyjną a innymi typami ustrojów, w tym także demokracją bez ograniczeń konstytucyjnych.

4. Ćwiczenie "Działania władz"

1. Rozpocznij zajęcia od przypomnienia uczniom pojęcia "konstytucja" oraz podstawowych funkcji, jakie powinna ona spełniać we współczesnym państwie. Możesz się posłużyć materiałem pomocniczym nr 1.

2. Rozdaj uczniom tekst "Nowoczesny konstytucjonalizm" (materiał pomocniczy nr 2), prosząc o przeczytanie go. Poleć uczniom, by szczególną uwagę zwrócili na elementy definicyjne pojęcia "współczesny konstytucjonalizm", a także różnice pomiędzy tą konstrukcją ustrojową, a ściśle rozumianą demokracją bez ograniczeń konstytucyjnych. W krótkiej dyskusji postarajcie się ustalić, czym charakteryzuje się współczesny konstytucjonalizm i dlaczego nie jest on tożsamy z demokracją. Wynik dyskusji zapisz w punktach na tablicy.

3. Zapytaj uczniów, czy ich zdaniem trafne jest stwierdzenie "Konstytucjonalizm to model ustrojowy funkcjonujący w państwach, które posiadają konstytucję". Poproś o uzasadnianie swego stanowiska. Zaprezentuj uczniom materiał pomocniczy nr 3 pt. "Konstytucje a demokracje konstytucyjne" i wykres ilustrujący wzrost liczby państw posiadających konstytucję oraz takich, które można zaliczyć do demokracji konstytucyjnych. Poproś kilku uczniów o zinterpretowanie wykresu. Omówcie kryteria wymienione przez Donalda S. Lutza oraz przykłady państw z wyodrębnionych przez niego trzech kategorii:

- państwa, które prawdopodobnie spełnią kryteria demokracji konstytucyjnej w najbliższym czasie.

4. Rozdaj uczniom ćwiczenie "Działania władz" (materiał pomocniczy nr 4) i zgodnie z zawartą w nim instrukcją poproś o określenie, które z podanych sytuacji ilustrują postępowanie władzy w demokracji konstytucyjnej, a które nie. Zaznacz, że każdy wybór musi być opatrzony krótkim, pisemnym uzasadnieniem.

5. W podsumowaniu zajęć zestawcie podane na początku definicję konstytucji oraz listę jej funkcji z podstawowymi elementami konstytucjonalizmu jako systemu ustrojowego. Podkreśl szczególnie kwestię ograniczenia praw większości w celu zagwarantowania praw mniejszości, a tym samym podstawową różnicę pomiędzy konstytucjonalizmem, a demokracją w czystej postaci.

6. Poproś, aby uczniowie w domu na podstawie informacji z prasy i innych mediów opisali jeden przykład działań organów władzy dowolnego szczebla odpowiadający standardom państwa konstytucyjnego i jeden przykład wyraźnie tę zasadę łamiący.

*konstytucjonalizm *funkcje konstytucji: prawna, integracyjna, organizatorska, programowa, wychowawcza *sąd konstytucyjny *demokracja konstytucyjna *check and balance *prawa i wolności

Powszechnie konstytucja utożsamiana jest z ustawą zasadniczą, która różni się od innych ustaw szczególną mocą prawną, szczególną treścią oraz specjalnym trybem jej uchwalania i zmiany.

Szczególna moc prawna konstytucji polega na tym, że:

- konstytucja zajmuje najwyższe miejsce w systemie źródeł prawa, tzn. nie ma w państwie norm prawnych, które byłyby nadrzędne lub chociażby równorzędne normom zawartym w ustawie zasadniczej;

- normy zawarte w innych aktach prawnych nie mogą być sprzeczne z przepisami konstytucji;

- akty prawne w państwie służą realizacji postanowień konstytucji.

Szczególna treść konstytucji oznacza, że ustawa ta reguluje podstawowe kwestie dla państwa i społeczeństwa. Zakres spraw regulowanych konstytucją pozwala wyróżnić konstytucje pełne i konstytucje niepełne (małe).

Konstytucje pełne regulują przynajmniej następujące kwestie:

- podmiot władzy państwowej, formy jego działania oraz reguły określające struktury państwa i aparatu państwowego;

- podstawowe zasady ustroju społeczno-gospodarczego, w tym co najmniej określenie stosunku do własności;

- pozycję prawną jednostki w państwie i społeczeństwie;

Te dwa rozumienia konstytucji mają charakter jurydyczny (prawny). W nauce prawa konstytucyjnego występuje również pojęcie konstytucji faktycznej, tzn. realnego (występującego w praktyce) sposobu urzeczywistniania władzy państwowej.

Konstytucja jako akt prawny o szczególnym znaczeniu w państwie spełnia kilka istotnych funkcji. Są to zwłaszcza następujące funkcje:

Chociaż słowa konstytucja używa się od dawna, to jednak znaczenie tego terminu zmieniało się w ciągu wieków. Współcześnie ukształtowała się wokół niego teoria - konstytucjonalizm, która w specyficzny sposób pojmuje rolę konstytucji i zapisanych w niej praw. Nie każdy kraj posiadający konstytucję spełnia wymagania tej teorii, nie każdy jest więc demokracją konstytucjonalną. Nie idzie tu tylko, jak można by było przypuszczać, o kraje, w których przepisy ustawy zasadniczej są notorycznie łamane (jak miało to miejsce w reżimach totalitarnych) - ale raczej o to, w jakiej relacji pozostają wola większości i uprawnienia mniejszości i jak są wyrażone w konstytucji gwarancje praw jednostek.

Idea konstytucji ma bardzo stare i szlachetne korzenie - wywodzić można ją z greckiej demokracji i rzymskiej republiki. Trzeba jednak pamiętać, że u jej źródła stała wtedy zupełnie odmienna koncepcja wolności: wolność obywateli była wolnością uczestnictwa w życiu publicznym i w podejmowaniu ważnych dla społeczności decyzji, a nie wolnością w naszym rozumieniu - to znaczy wolności od przymusu i opresji ze strony władzy (pierwszym, który zwrócił uwagę na to fundamentalne rozróżnienie, był Beniamin Constant). Idea konstytucji wiązała się więc w tamtych czasach raczej z prawami zbiorowości niż jednostki. Wymiar demokratyczny był bardzo silnie zarysowany (szczególnie w Atenach), wymiar liberalny prawie niewidoczny.

Nacisk na ochronę praw obywatelskich i pragnienie ograniczenia sfery swobodnej decyzji większości wiążą się, jak widać, z innym elementem zaznaczającym wyraźnie swą obecność we współczesnym konstytucjonalizmie: z ideą specjalnego sądu konstytucyjnego. Trybunały konstytucyjne badają zgodność z konstytucją ustaw parlamentów i aktów niższego rzędu wydawanych przez rząd i administrację. Przyznano im zarazem prawo (albo też same je zdobyły - jak stało się to w Stanach Zjednoczonych) do interpretowania konstytucji - a więc w pewnym sensie prawo do jej zmieniania na nowej, nielegislacyjnej drodze.

Współczesny konstytucjonalizm w odróżnieniu od swego wcześniejszego wcielenia nie może abstrahować od kontekstu międzynarodowego. Przyjęta w 1948 r. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, aczkolwiek jako deklaracja nie miała statusu obowiązującego prawa, wyznaczyła kierunek w następnych dziesięcioleciach - stworzenia norm międzynarodowych, które byłyby nadrzędne w stosunku do prawa obowiązującego w poszczególnych krajach. Jednak w tym miejscu trzeba dodać, że sprawa ta jest dość kontrowersyjna, bo zdaniem wielu polityków prowadzi do nieuzasadnionego ograniczenia suwerenności wszystkich państw.

Proces podporządkowania ustawodawstwa wewnątrzpaństwowego normom międzynarodowym jest szczególnie zaawansowany w Europie Zachodniej; w Strasburgu istnieje nawet Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpatrujący skargi obywateli na władze własnego kraju (dotyczy to tylko tych państw, które uprzednio zgodziły się podporządkować osądowi Trybunału).

(*)Gwiazdką oznaczone zostały państwa uważane za demokracje konstytucyjne, to znaczy spełniające następujące warunki:

1) Istnieje konstytucja, która jest raczej przestrzegana niż lekceważona.

2) Konstytucja realizuje zasadę rządów prawa i je wzmacnia.

3) Istnieją wolne wybory, a prawa wyborcze posiadają wszyscy dorośli obywatele.

4) Istnieją co najmniej dwie partie konkurujące o udział we władzy.

(+) Krzyżykiem oznaczono kraje, które prawdopodobnie spełnią wszystkie te warunki w najbliższych latach.

Białoruś - 1994

* Bułgaria - 1971

* Węgry - 1949, 1990

* Włochy - 1861, 1947

Mołdawia - 1994

Korea Płn. - 1972

+ Słowacja - 1992

+ Słowenia - 1991

Tadżykistan - 1993

* Wielka Brytania - ustawy zapisane w wielu różnych dokumentach

Poniższy tekst zawiera dziesięć krótkich opisów różnych działań władz państwowych i samorządowych. Określ, które z nich ilustrują zachowania władz charakterystyczne dla współczesnych konstytucjonalizmów, a które nie. Krótko uzasadnij pisemnie swój wybór.

1. Parlament uchwala ustawę zakazującą używania języka mniejszości w szkołach publicznych i - prywatnych. Ponieważ parlament jest władzą suwerenną, nikt nie może znieść tej ustawy.

2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zgodnie z ustawą zasadniczą minister obrony narodowej powinien podlegać premierowi a nie prezydentowi.

3. Minister spraw wewnętrznych wydaje rozporządzenie dające policji w imię porządku publicznego prawo do tygodniowego przetrzymywania obywatela w areszcie, bez przedstawienia zarzutów i sankcji sądowej. Protesty obywateli twierdzących, że w ten sposób drastycznie ograniczono ich prawa, pozostają bez odpowiedzi.

4. Parlament uchwala ustawę wprowadzającą segregację rasową w szkołach, komunikacji i budynkach użyteczności publicznej, pomimo istnienia Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.

6. Parlament uchwalił ustawę o wprowadzeniu w przemyśle wyższej płacy minimalnej dla kobiet. Prezydent odmówił jej podpisania, stwierdzając, że narusza ona konstytucyjną zasadę równości wszystkich obywateli. Trybunał Konstytucyjny przychylił się do zdania prezydenta i ustawa nie weszła w życie.

7. Komisja parlamentarna podjęła pracę nad dostosowaniem krajowego prawa dotyczącego postępowania z cudzoziemcami ubiegającymi się o azyl do norm prawa międzynarodowego.

8. Parlament, korzystając ze swych ustawodawczych uprawnień, zdecydował, że recydywiści będą automatycznie pozbawiani obywatelstwa i wydalani za granicę bez prawa powrotu.

9. Ostro atakowany przez prasę rząd postanowił wprowadzić cenzurę prewencyjną. Parlament jednak nie zgodził się na podjęcie tej inicjatywy ustawodawczej, uznając ją za sprzeczną z konstytucją.

10. Władze miasta X wprowadziły zakaz wszelkich demonstracji aż do odwołania. Mieszkańcy zwrócili się do sądu, który stwierdził, że rządzący działali w ramach swoich konstytucyjnych kompetencji.