Powrót

1. Tekst "Francja - XIX-wieczne laboratorium "ustrojowe"

2. Systemy polityczne w XIX wieku

2. Posługując się podręcznikiem historii, uczniowie - pracując w parach lub kilkuosobowych zespołach - porównują francuską drogę do demokracji z ewolucją ustroju w innym państwie europejskim. Uczniowie powinni między innymi rozważyć losy ustroju państwowego w Austrii, Prusach (Niemczech), Belgii, Szwajcarii oraz Rosji i odpowiedzieć na pytania:

4. Podziel klasę na cztery zespoły. Zadaniem uczniów będzie przeanalizowanie wybranych fragmentów ustaw zasadniczych Francji, Belgii, Szwajcarii, Niemiec i Rosji (materiał pomocniczy nr 2). Zapisy te zostały pogrupowane w następujący sposób: określenie suwerena, władza ustawodawcza, władza wykonawcza, prawa człowieka; każda grupa otrzymuje fragment materiału pomocniczego nr 2 poświęcony jednemu problemowi. Podziel tablicę na pięć części odpowiadających 5 państwom i poleć przedstawicielowi zespołów, aby kolejno wpisali zasady ustrojowe w odpowiednie rubryki.

6. Zaproponuj uczniom uczestnictwo w grze dydaktycznej pt. "Ustrój dla Europy". Podziel klasę na pięć grup odpowiadających omawianym państwom. Każdy z zespołów staje się rzecznikiem ustroju obowiązującego w swoim państwie i próbuje przekonać pozostałych, iż jego konstytucja powinna stać się modelowym rozwiązaniem dla całej Europy. Można zaproponować, aby każdy zespół wybrał swojego lidera bądź ustalić, że każdy z uczniów-członków zespołu ma możliwość wypowiedzenia w debacie tylko jednego zdania w obronie swojego ustroju.

Zwołanie Stanów Generalnych i przekształcenie się ich w Konstytuantę zniosło tam absolutyzm. Konstytucja z 1791 roku ustanowiła we Francji monarchię konstytucyjną, w której źródłem wszelkiej władzy był suwerenny Naród. Konstytucja z 1793 roku usankcjonowała wcześniejsze obalenie monarchii i ustanowienie republiki z pełnym prawem głosu dla wszystkich dorosłych mężczyzn. Z upadkiem rządów jakobinów (Robespierre'a) rozpoczęła się faza odpływu fali demokratycznej. Rządy tzw. Dyrektoriatu były wprawdzie republikańskie, lecz demokrację polityczną ograniczył stosunkowo wysoki cenzus majątkowy. Osiemnastego brumaire'a 1799 r. generał Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu. Republika przybrała formę tzw. Konsulatu: cała niemal władza koncentrowała się w rękach głowy państwa (Pierwszego Konsula), zbliżając się do dyktatury. W 1804 r. Napoleon koronował się na cesarza Francuzów, skupiając w swoich rękach władzę niemal absolutną.

Monarchiczną formę władzy zniosła we Francji definitywnie klęska w wojnie z Prusami (1870-1871). Trzecią Republikę proklamował 4 września 1870 r. lud paryski zgromadzony wokół Ratusza miejskiego. Przez pięć z górą lat losy ustroju nie były jednak przesądzone. Wybory do Zgromadzenia Narodowego odbyte w warunkach wojny przyniosły początkowo większość monarchistom. Tolerowali oni republikę jako przejściową formę rządów. Na czele państwa i rządu stała osoba tytułowana szefem władzy wykonawczej i odpowiedzialna przed parlamentem. Szalę zwycięstwa na rzecz republiki przesądziły rozdźwięki w obozie monarchistycznym między konserwatywnymi rojalistami, żądającymi powrotu do monarchii ograniczonej lub nawet absolutnej, oraz liberalnie nastawionymi zwolennikami monarchii konstytucyjno-parlamentarnej. Gdy stopniała przewaga monarchistów (wybory uzupełniające), parlament w 1875 r. przegłosował (1 głosem) poprawkę do treści artykułu ustawy konstytucyjnej określającej tryb wyboru głowy państwa. Nowa wersja zapisu głosiła, że prezydenta republiki wybierają izby parlamentarne na okres 7 lat. W taki sposób przesądzono o wprowadzeniu we Francji systemu republikańskiego. Ustrój ten okazał się trwały. Wprawdzie później zmieniały się konstytucje, powodując istotne zmiany systemu podziału i sprawowania władzy, lecz republikańska forma ustroju nie została zakwestionowana. Jedynym wyłomem w historii nowoczesnej demokracji francuskiej stanowi okres dyktatorskich i kolaborujących z Hitlerem rządów Szefa Państwa Francuskiego marszałka Pétaina (1940-1944).

Art. 25. Wszelka władza pochodzi od narodu.

Art. 1. Połączone niniejszym związkiem ludy dwudziestu dwóch suwerennych kantonów Szwajcarii (wymienione nazwy) - tworzą razem Konfederację Szwajcarską.

Art. 3. Kantony są suwerenne w takim stopniu, w jakim ich suwerenność nie jest ograniczona przez konstytucję związkową i jako takie korzystają ze wszystkich praw, które nie zostały przeniesione na władzę związkową.

Art. 5. Związek gwarantuje kantonom ich terytorium, ich suwerenność w granicach zakreślonych w art. 3, ich konstytucje, wolność, prawa ludu i konstytucyjne prawa obywateli, a także prawa i pełnomocnictwa, które lud przeniósł na organy władzy.

(...) Teraz nadszedł odpowiedni czas do tego, abyśmy (...) powołali z całej Rosji wybranych mężów do stałego i czynnego udziału w tworzeniu praw, w którym to celu dodajemy do liczby najwyższych organów państwowych jeszcze jeden doradczo-ustawodawczy organ (...).

Art. 15. Władza ustawodawcza jest sprawowana wspólnie przez Króla, Izbę Parów i Izbę Deputowanych departamentalnych.

Art. 16. Król proponuje ustawę.

Art. 18. Każda ustawa winna być przedmiotem dyskusji i swobodnie uchwalona przez większość każdej z izb.

Art. 19. Izby mają możność prosić Króla o wniesienie projektu ustawy (...).

Art. 22. Król sam sankcjonuje i ogłasza ustawy.

Art. 27. Nominacja parów Francji należy do Króla (...).

Art. 38. Nie można wybierać do izby deputowanego, który nie osiągnął czterdziestego roku życia i nie płaci bezpośredniego podatku w wysokości 1000 franków.

Art. 40. Wyborcy uczestniczący w wyborach deputowanych nie mają prawa głosu, jeśli nie płacą 300 franków bezpośredniego podatku i jeśli nie ukończyli 30 roku życia.

Art. 26. Władza ustawodawcza jest wykonywana łącznie przez króla, Izbę Reprezentantów i Senat.

Art. 27. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje wymienionym trzem członom władzy ustawodawczej.

Art. 41. Projekt ustawy może być przyjęty przez każdą z izb tylko w drodze kolejnego przegłosowania poszczególnych artykułów.

Art. 47. Deputowanych do Izby Reprezentantów wybierają bezpośrednio obywatele, którzy ukończyli 21 lat (...).

Art. 48. (...) Wybory odbywają się na zasadzie proporcjonalności określonej w ustawie.

Art. 50. Bierne prawo wyborcze przysługuje osobom, które:

Art. 53. Senat składa się:

1) z członków wybranych zgodnie z art. 47 (...),

Art. 56. Bierne prawo wyborcze do Senatu przysługuje osobom, które:

Art. 5. Ustawodawstwo Rzeszy będzie wykonywane przez Radę Związku i Sejm Rzeszy. Postanowienie większości obu izb jest wymagane i wystarcza do wydania ustawy Rzeszy. (...)

Art. 6. Rada Związku składa się z przedstawicieli członków Związku, której ilość głosów rozkłada się w ten sposób (następuje wyliczenie z którego wynika, że Prusy posiadają 17 głosów na 58).

Art. 20. Sejm Rzeszy pochodzi z powszechnych i bezpośrednich wyborów, przy czym głosowanie jest tajne.

Art. 71. Z wyłączeniem praw przysługujących narodowi i kantonom władza zwierzchnią Związku należy do Zgromadzenia Związkowego, które składa się z dwóch izb:

A. Rady Narodowej,

B. Rady Kantonów.

Art. 72.1. Rada Narodowa składa się z 200 deputowanych ludu szwajcarskiego.

Art. 73.1. Wybory do Rady Narodowej są bezpośrednie. Odbywają się one przy zachowaniu zasady proporcjonalności (...).

Art. 74.1. Uprawniony do głosowania jest każdy Szwajcar, który ukończył 20 lat i nie jest pozbawiony praw obywatelskich (...).

Art. 80. Rada Kantonów składa się z 44 deputowanych kantonów. Każdy kanton wybiera 2 deputowanych; w kantonach podzielonych każda jego część wybiera jednego deputowanego.

Art. 89.1. Ustawy i postanowienia związkowe mogą być wydawane tylko za zgodą obydwóch rad.

5. Francja. Ustawy konstytucyjne z 1875 r.

Art. 1. Władzę ustawodawczą sprawują dwa zgromadzenia: Izba Deputowanych i Senat. Izba Deputowanych powoływana jest w głosowaniu powszechnym w sposób określony przez ordynację wyborczą. (...)

Art. 3. Prezydent Republiki ma inicjatywę ustawodawczą na równi z członkami obu izb. Ogłasza ustawy po uchwaleniu ich przez obie izby. (...)

Art. 4. Senatorowie (...) wybierani są bezwzględną większością głosów (...) przez kolegium zebrane w siedzibie departamentu lub kolonii i składające się z:

10 deputowanych,

40 delegatów wybranych po jednym przez zgromadzenie municypalne (...).

Na rząd wkładamy jako jego obowiązek wykonanie Naszej nieugiętej woli: (3) przyjęcia jako niewzruszonej zasady, aby żadne prawo nie mogło obowiązywać bez zezwolenia Dumy Państwowej i aby wybrańcom narodu zagwarantowano rzeczywisty udział w wykonywaniu kontroli nad legalną działalnością władz przez Nas ustanowionych.

Jeżeli jednak, w czasie gdy Duma zakończyła swoje prace, nadzwyczajne okoliczności będą tego wymagały (...), Rada Ministrów przedstawi Nam bezpośrednio tę sprawę. Takie postępowanie ustawodawcze nie może wszelako czynić żadnych zmian w zasadach ustrojowych ani w ustroju Rady Państwa lub Dumy Państwowej, ani wreszcie w przepisach dotyczących wyborów do obu tych instytucji. Moc (...) ustawy wydanej w tych warunkach gaśnie, jeśli odnośny minister (...) w ciągu dwóch pierwszych miesięcy po podjęciu prac przez Dumę nie przedstawi Radzie Państwa projektu ustawodawczego (...) lub jeśli Duma Państwowa lub Rada Państwa nie przyjmie takowej.

(...)

Art. 13. Osoba Króla jest nietykalna i święta. Jego ministrowie są odpowiedzialni. Wyłącznie do Króla należy władza wykonawcza.

Art. 55. Izba Deputowanych ma prawo oskarżać ministrów i stawiać ich przed Izbą Parów, która ma wyłączne prawo ich osądzenia.

Art. 56. Mogą być oskarżeni o zdradę lub nadużycia (...).

Art. 63. Osoba Króla jest nietykalna; odpowiedzialni są jego ministrowie.

Art. 64. Do ważności aktów Króla wymagana jest kontrasygnata ministra, który tym samym przyjmuje na siebie odpowiedzialność.

Art. 65. Król powołuje i odwołuje swoich ministrów.

Art. 90. Izba Reprezentantów ma prawo stawiać ministrów w stan oskarżenia przed Trybunałem Kasacyjnym (...).

Art. 11. Prezydium Związku przysługuje królowi Prus, który nosi tytuł cesarza niemieckiego. (...)

Art. 15. Przewodniczenie Radzie Związku i kierowanie sprawami przysługuje kanclerzowi Rzeszy, który jest mianowany przez cesarza.

Art. 17. Cesarz przygotowuje ostatecznie i ogłasza ustawy Rzeszy oraz czuwa nad ich wykonaniem. Zarządzenia i rozporządzenia cesarza wydawane będą w imieniu Rzeszy i wymagają dla swej ważności kontrasygnaty kanclerza Rzeszy, który w ten sposób bierze za nie odpowiedzialność.

Art. 95. Najwyższą władzą wykonawczą i rządzącą Konfederacji jest Rada Związkowa, składająca się z 7 członków.

Art. 96.1. Członków Rady Związkowej mianuje na okres 4 lat Zgromadzenie Związkowe (...).

Art. 98.1. Radzie Związkowej przewodniczy prezydent Związku. Rada ma jednego wiceprzewodniczącego.

Art. 2. Prezydent republiki jest wybierany bezwzględną większością głosów przez Senat i Izbę Deputowanych, połączone w Zgromadzenie Narodowe. Jest powoływany na 7 lat i może być ponownie wybrany.

Art. 3. Prezydent Republiki (...)

Ogłasza ustawy po ich uchwaleniu przez obie izby oraz czuwa nad nimi i zapewnia ich wykonanie. Powołuje na wszystkie stanowiska cywilne i wojskowe (...). Każdy akt Prezydenta wymaga kontrasygnaty ministerialnej.

Art. 6. Ministrowie są solidarnie odpowiedzialni przed Izbami za ogólną politykę rządu oraz indywidualnie za swe akty osobiste. Prezydent odpowiada jedynie w wypadku zdrady głównej.

Art. 9. Prezydent Republiki może być postawiony w stan oskarżenia jedynie przez Izbę Deputowanych, a sądzony jedynie przez Senat. Ministrowie mogą być postawieni w stan oskarżenia przez Izbę Deputowanych w wypadku przestępstw popełnionych przez nich przy wykonywaniu funkcji. W tym wypadku sądzeni są przez Senat. (...)

6. Rosja. Manifest konstytucyjny z 17 X 1905 r. mówi o konieczności zjednoczenia najwyższych władz państwowych i posługuje się pojęciem rząd, ministrowie kierownicy resortów. Dopiero w 1905 r. powstał urząd premiera. Opierając się na wcześniej stosowanym pojęciu samowładnej władzy cara, ukaz z 17 X 1905 r. mówi o zagwarantowaniu wybrańcom narodu rzeczywistego udziału w wykonywaniu kontroli nad legalną działalnością władz przez nas ustanowionych. Ukaz z 20 lutego 1906 r. zawężał jednak kompetencje parlamentu w tej dziedzinie, stanowiąc m.in. że:

I. Art. 1. Francuzi są równi wobec prawa niezależnie od posiadanego tytułu lub pozycji [społecznej].

II. Art. 5. Każdy wyznaje swoją religię z równą wolnością i uzyskuje dla swego kultu tę samą ochronę.

Art. 6. Religia katolicka, apostolska i rzymska jest jednak religią państwową.

III. Art. 8. Francuzi mają prawa ogłaszać i podawać w druku swe poglądy, zgodnie z przepisami ustaw, które winny karać nadużycia tej wolności.

IV. Brak zapisów.

I. Art. 6. Nie ma w państwie żadnego zróżnicowania stanowego. Belgowie są równi wobec prawa (...)

II i III. Art. 14. Gwarantuje się wolność kultu religijnego i publicznego jego wykonywania, jak również wolność przejawiania wszelkich poglądów w każdej dziedzinie. Wyjątek od tej zasady stanowi ściganie wykroczeń popełnionych przy nadużywaniu tych wolności.

Art. 15. Nikt nie może być zmuszony do udziału w aktach i obrzędach jakiegokolwiek kultu religijnego ani też do przestrzegania świąt przezeń ustanowionych.

Art. 18. Prasa jest wolna; cenzura nie może być nigdy wprowadzona; nie wolno wymagać kaucji od pisarzy, wydawców lub drukarzy. (...)

IV. Art. 20. Belgowie mają prawo do zrzeszania się; prawo to nie może być przedmiotem żadnych posunięć zapobiegawczych.

3. Niemcy. Konstytucja z 16 IV 1871 r. nie zawierała przepisów o wolnościach obywatelskich, odpowiednie regulacje zawierały konstytucje poszczególnych państw członkowskich cesarstwa.

I. Art. 4. Wszyscy Szwajcarzy są równi wobec prawa. W Szwajcarii nie ma poddaństwa ani przywilejów zarówno lokalnych, jak i wynikających z urodzenia, ze związków rodzinnych czy osobistych.

II. Art. 49.1. Wolność wyznania i sumienia jest nienaruszalna.

Art. 51.1. Zakon jezuitów i stowarzyszenia z nim związane nie są dopuszczone do działalności w żadnej części Szwajcarii, a członkom ich zabroniona jest wszelka działalność w kościele i szkole.

III. Art. 55. Wolność prasy jest zagwarantowana.

IV. Art. 56. Obywatele mają prawo tworzenia stowarzyszeń byle tylko w ich celach czy w środkach przez nie używanych nie było nic przeciwnego prawu ani bezpieczeństwu państwa. Ustawy kantonalne winny zawierać przepisy zapobiegające nadużyciu tego prawa.

5. Francja. Ustawy konstytucyjne z 1875 r. nie zawierały katalogu praw obywatelskich; powszechnie przyjętą normą zwyczajowego prawa konstytucyjnego było jednak odwołanie się do treści Deklaracji praw człowieka i obywatela (1789 r.).

6. Rosja. Manifest konstytucyjny cara Mikołaja II z 17 X 1905 r.