Powrót

2. Wzór tabeli do porównania obu konstytucji

4. Instrukcja do ćwiczenia "Debata ustrojowa"

3. Poproś, aby każda grupa wypełniła tabelkę ilustrującą podstawowe cechy obu omawianych konstytucji, ale tylko w zakresie omawianym w "ich" fragmencie tekstu. Sekretarze zespołów wpisują ustalenia na dużym arkuszu papieru i wyjaśniają je później klasie. Rezultatem pracy ma być sporządzenie wspólnej tabeli (patrz wzór w materiale pomocniczym nr 2). Omów zakończone zadanie.

4. Poproś uczniów o porównanie zapisów obu konstytucji, charakteryzujących prawa człowieka (materiał pomocniczy nr 3). Jakie są elementy wspólne, a jakie rozbieżne obu ustaw? Wypiszcie je na tablicy. W omówieniu zwróć uwagę na następujące cechy Konstytucji kwietniowej:

Polskie konstytucje międzywojenne powstawały w odmiennych sytuacjach politycznych; pierwszą, tak zwaną marcową z 1921 r. uchwalono w przeddzień zawarcia pokoju z największym ówczesnym wrogiem naszej niepodległości - Rosją Radziecką. Przyjmowano ją w panującej wtedy atmosferze entuzjazmu dla demokracji parlamentarnej, czyli modelu ustroju wprowadzonego powszechnie przez zrzucające zależność narodowo-państwową kraje Europy Środkowej. Redagowanie Konstytucji kwietniowej przypadło natomiast na czas rozczarowania do systemu parlamentarnego (Łotwa, Estonia, Grecja, Portugalia, Austria, wcześniej też Litwa), triumfu totalitaryzmu (Niemcy, Włochy, Związek Radziecki), odczuwanych wciąż skutków wielkiego kryzysu ekonomicznego.

W Konstytucji kwietniowej z 1935 roku zasadę republikanizmu wyrażono w nazwie państwa oraz zwrotem - "wspólne dobro obywateli". Świadomie zrezygnowano ze stwierdzenia, że źródłem wszelkiej władzy jest Naród. Odchodzono od zasady trójpodziału władzy. Odtąd miała być ona jednolita i skupiać się w urzędzie Prezydenta Rzeczypospolitej, postawionego na czele państwa oraz wszystkich jego organów, poczynając od Rządu, przez Sejm, Senat, Siły Zbrojne, Sądy i kończąc na organach Kontroli Państwowej.

Pełnią i wyłącznością władzy ustawodawczej, a zarazem przewagą nad władzą wykonawczą obdarzano w 1921 r. parlament. Składał się on z dwóch izb, z których silniejszy był sejm. Wyższość sejmu zaznaczała się w procedurze legislacyjnej (uchwalanie ustaw) i kontroli nad rządem. Projekty ustaw, które mogli zgłaszać posłowie lub rząd trafiały najpierw pod obrady sejmu. Po uchwaleniu wędrowały do senatu, który miał maksimum 60 dni na wniesienie poprawek lub odrzucenie ustawy. Ostatnie słowo miał jednak sejm. Wystarczyła większość 55 proc. głosów w izbie niższej, żeby w ponownym głosowaniu anulować poprawki lub sprzeciw senatu. Był to też ostatni etap pracy nad ustawą przed jej wejściem w życie, ponieważ nie przewidywano dla prezydenta prawa weta.

Tylko dla sejmu zarezerwowano prawo kontrolowania rządu przez uchwalanie tzw. wotum nieufności. Uchwała taka zobowiązywała rząd lub ministra, przeciwko któremu była skierowana, do ustąpienia. Przewaga władzy ustawodawczej nad wykonawczą przejawiała się też w sposobie wyboru głowy państwa kontroli nad polityką zagraniczną (ratyfikacja traktatów) oraz tym, że parlament nie ponosił w praktyce ryzyka przedterminowego rozwiązania. W praktyce bardzo rozdrobniony partyjnie sejm często nie mógł sprawnie realizować swych szerokich uprawnień. Zarówno rząd jak i prezydent byli w tej sytuacji bezradni.

Wybory do izb były powszechne, bezpośrednie, równe, tajne i proporcjonalne. Czynne prawo wyborcze do sejmu zdobywało się osiągając 21 rok życia, a bierne 25; do senatu odpowiednio 30 i 40. Z czynnego prawa nie korzystali wojskowi w okresie służby czynnej. Prawo zgłaszania kandydatów mieli wszyscy uprawnieni do głosowania. Sejm składał się z 444 posłów a w izbie wyższej zasiadało 111 senatorów. Kadencje obu izb były równoczesne i wynosiły 5 lat.

Konstytucja kwietniowa nie zmieniła struktury parlamentu, ale zmodyfikowała jego kompetencje, relacje między izbami oraz prezydentem i rządem oraz zasady wyborcze. Z zakresu uprawnień izb wyłączono sprawy sił zbrojnych i administracji państwowej, przekazując je w ręce prezydenta. Parlament mógł się też podzielić swoją władzą z głową państwa, uchwalając na jej życzenie pełnomocnictwo do wydawania dekretów prezydenckich. Prace nad budżetem nie mogły przekroczyć teraz 3 miesięcy w sejmie i 20 dni w senacie, pod rygorem automatycznego wprowadzenia w życie projektu rządowego. Zmniejszono przewagę sejmu nad senatem. Izba niższa mogła przeciwstawić się decyzjom wyższej tylko gromadząc kwalifikowaną większość (3/5 głosów). Procedura legislacyjna nie kończyła się jak poprzednio w parlamencie. Ostateczną wersję projektu ustawy musiał zatwierdzić prezydent. Do obalenia weta musiano by zebrać bezwzględną większość głosów w każdej z izb. Senat włączony został w procedurę uchwalania wotum nieufności rządowi (lub ministrom). Przegrywając głosowanie w sejmie rząd lub minister mógł jeszcze liczyć na poparcie senatu, które wystarczyło do zachowania funkcji. Obalenie rządu przez obie izby udaremnić mógł prezydent rozpisując przedterminowe wybory parlamentarne.

Konstytucja marcowa powierzała funkcje głowy państwa prezydentowi. Wybierały go na siedem lat sejm i senat połączone w Zgromadzenie Narodowe. Prezydent reprezentował państwo na zewnątrz (mianował ambasadorów, zawierał i wypowiadał umowy międzynarodowe), sprawował zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi (ale tylko w czasie pokoju), powoływał i odwoływał rząd (lub poszczególnych ministrów), obsadzał urzędy państwowe, mianował oficerów, wydawał akty wykonawcze do ustaw (rozporządzenia), powoływał sędziów, stosował prawo łaski. Jedynymi jego kompetencjami wobec parlamentu było zwoływanie, odraczanie i zamykanie sesji parlamentu. Prezydent odpowiadał za przestrzeganie prawa (konstytucji i ustaw) oraz ponosił odpowiedzialność karną przed Trybunałem Stanu (wyłanianym przez obie izby).

W 1935 roku prezydent urósł do roli "nadrzędnego czynnika w Państwie". Stanowił teraz wierzchołek władzy państwowej. Zachowując wszystkie dotychczasowe, rozszerzono znacznie jego kompetencje wykonawcze oraz nadano szereg odnoszących się do władzy ustawodawczej, a nawet sądowniczej. Zwiększyła się lista obsadzanych przez niego stanowisk. Poza urzędem Premiera uwzględniono tu m.in. Prezesa Najwyższej Izby Kontroli, Naczelnego Wodza, Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Władza powoływania równała się też prawu zwalniania z tych funkcji. Prezydent zdobywał ponadto prawo mianowania 1/3 senatorów, weta wobec ustaw i przedterminowego rozwiązywania parlamentu. Miał też możliwość wydawania dekretów. Wpływ prezydenta na sądownictwo przejawiał się w nominacji Prezesa Sądu Najwyższego, obsadzaniu składu Trybunału Stanu. Jedną z najistotniejszych innowacji było wyłączenie części uprawnień prezydenta spod warunku kontrasygnaty. Należały tu teraz m.in. wszystkie wymienione wyżej uprawnienia nominacyjne oraz rozwiązywanie parlamentu. Dawało to głowie państwa samodzielność polityczną wobec rządu i parlamentu. Rząd na przykład zależał całkowicie od woli głowy państwa, która mogła go teraz bez przeszkód odwoływać (zniesiona kontrasygnata).

Pozycja rządu w systemie parlamentarnym z 1921 r. była słaba. Prowadził on politykę zagraniczną, wewnętrzną i obronną kraju oraz realizował ustawy uchwalane przez parlament. Powołanie rządu należało formalnie do prezydenta, lecz utworzenie go wbrew większości parlamentarnej było niemożliwe, bo groziło mu z jej strony wotum nieufności. Odwołanie gabinetu cieszącego się zaufaniem sejmu też nie wchodziło w rachubę, ponieważ sami zainteresowani, czyli premier i ministrowie musieliby podpisać własną dymisję.

Doprowadziło to w praktyce do zrzeczenia się przez prezydenta praw kierowania polityką państwa na rzecz sejmu. Jedyną realną rolę zachował on w sytuacji kryzysu rządowego, kiedy brakowało pozytywnej większości do wyłonienia kandydatury szefa rządu. Skład rządu zależał od możliwości wyłonienia większości w sejmie, co zapewniało jej kandydatowi na premiera nominację prezydencką. Tzw. gabinety pozaparlamentarne powoływał samodzielnie prezydent tylko wówczas, gdy brakowało w sejmie spójnej koalicji. Jednak rządy pozaparlamentarne były bardzo słabe i pozbawione poparcia większości sejmowej szybko upadały. Na czele gabinetu stał premier. Za kierunek polityki rząd odpowiadał przed sejmem (wotum nieufności). Za złamanie prawa lub przestępstwo karane sądzony mógł być na wniosek sejmu (3/5 głosów) przez Trybunał Stanu.

W Konstytucji kwietniowej rząd wymieniano przed parlamentem. Zakres kompetencji wzrastał wraz z poszerzaniem uprawnień głowy państwa (prawo wydawania dekretów). Osłabiona została odpowiedzialność gabinetu przed parlamentem, pojawiała się za to zależność od prezydenta, do odwołania włącznie. Przesądzało to o możliwości koncentracji władzy w rękach głowy państwa.

Konstytucja marcowa zawierała bardzo szeroki katalog praw i wolności. Towarzyszyły im też obowiązki obywatelskie. Za najwyższy z nich uznawano wierność dla Rzeczypospolitej, dalej przestrzeganie Konstytucji i prawa, obowiązek służby wojskowej, ponoszenia ustawowych powinności (podatki), pełnienia nałożonych funkcji publicznych oraz patriotycznego wychowania swoich dzieci i zapewnienia im minimum wykształcenia.

Pierwsza to gwarancje wolności osobistej: zakaz zatrzymywania powyżej 48 godzin i wymóg sankcji sądowej na tymczasowe aresztowanie, równość wobec prawa i prawo sądu. Do tej dziedziny należała także nietykalność mieszkania, tajemnica korespondencji i swoboda emigracji.

Stosunek państwa do kościołów wyrażony w Konstytucji marcowej nie uległ później żadnym zmianom. Kościoły korzystały z wolności kultu (prawo do zbiorowych i publicznych nabożeństw), swobody kształtowania swego wewnętrznego ustroju oraz osobowości prawnej (np. możliwość posiadania majątku). Wyznanie rzymskokatolickie traktowano - ze względu na przekonania większości - jako "naczelne wśród równouprawnionych". Relacje państwo-kościół miały być określone, w wypadku Kościoła katolickiego - w drodze konkordatu (ratyfikowanego przez sejm), a pozostałych - na mocy ustaw wydanych po porozumieniu z ich reprezentacjami. Państwo uznawało też szkolnictwo za sferę szczególnych zainteresowań wyznań, przewidywało w programie szkół publicznych dla młodzieży poniżej 18. roku życia obowiązkową naukę deklarowanej przez ucznia religii.

2. Obie konstytucje powierzały zwierzchnictwo nad wojskiem w ręce głowy państwa, lecz uprawnienia przewidziane dla niego w pierwszej z nich miały charakter formalny. Prezydent nie mógł być Naczelnym Wodzem podczas wojny, a w okresie pokoju sprawował zwierzchnictwo poprzez ministra spraw wojskowych.

Art. 96. Wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równej mierze dostępne, na warunkach prawem przepisanych.

Art. 7.1. Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne.

Art. 104. Każdy obywatel ma prawo swobodnego wyrażania swoich myśli i przekonań, o ile nie narusza to przepisów prawa.

Art. 105. Poręcza się wolność prasy. Nie może być wprowadzona cenzura ani system koncesyjny na wydawanie druków. (...) Ustawa osobna określi odpowiedzialność za nadużycie tej wolności.

Art. 5.2. Państwo zapewnia obywatelom możność rozwoju ich wartości osobistych oraz wolność sumienia, słowa i zrzeszeń.

Art. 119. Nauka w szkołach państwowych i samorządowych jest bezpłatna. Państwo zapewni uczniom wyjątkowo zdolnym, a niezamożnym stypendia na utrzymanie w szkołach średnich i wyższych.

brak zapisu

Art. 26. Sejm może się rozwiązać mocą własnej uchwały, powziętej większością 2/3 głosów, przy obecności połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent Rzeczypospolitej może rozwiązać Sejm za zgodą 3/5 ustawowej liczby członków Senatu.

Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat siedem bezwzględną większością głosów Sejm i Senat połączone w Zgromadzenie Narodowe (...)

Art. 43. Prezydent sprawuje władzę wykonawczą przez odpowiedzialnych przed Sejmem ministrów i podległych im urzędników.

Art. 44. (...) Każdy akt urzędowy Prezydenta Rzeczypospolitej wymaga dla swej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów i właściwego ministra, którzy przez podpisanie aktu biorą zań odpowiedzialność.

Art. 51. Za czynności urzędowe Prezydent Rzeczypospolitej nie jest odpowiedzialny ani parlamentarnie, ani cywilnie.

Art. 2.1. Na czele państwa stoi Prezydent Rzeczypospolitej.

Art. 13.1. Prezydent Rzeczypospolitej korzysta z uprawnień osobistych stanowiących jego prerogatywy.

a) wskazywanie jednego z kandydatów na Prezydenta i zarządzanie głosowania powszechnego,

g) mianowanie i zwalnianie szefa i urzędników Kancelarii Cywilnej,

Art. 14.1. (...)

Art. 15.1. Prezydent Rzeczypospolitej za swe akty urzędowe nie jest odpowiedzialny.

Art. 16.1. Wybór Prezydenta Rzeczypospolitej odbywa się w sposób następujący.

2. Kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej wybiera Zgromadzenie Elektorów.

Art. 17. Zgromadzenie Elektorów składa się z Marszałka Senatu, jako przewodniczącego, Marszałka Sejmu, jako jego zastępcy, z Prezesa Rady Ministrów, generalnego Inspektora Sił Zbrojnych oraz siedemdziesięciu pięciu Elektorów wybranych spośród obywateli najgodniejszych w 2/3 przez Sejm i w 1/3 przez Senat.

Art. 54.1. (...)

Art. 45. Prezydent mianuje i odwołuje Prezesa Rady Ministrów, na jego wniosek mianuje i odwołuje ministrów (...).

Art. 56. Rada Ministrów ponosi solidarną odpowiedzialność konstytucyjną i parlamentarną za ogólny kierunek działalności Rządu (...)

Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.

Art. 12. Prezydent Rzeczypospolitej mianuje według swego uznania Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek mianuje ministrów.

Art. 28. Prezes Rady Ministrów i ministrowie są odpowiedzialni politycznie przed Prezydentem Rzeczypospolitej i mogą być przez niego w każdym czasie odwołani.

Art. 29.1. Sejm (...) może zażądać ustąpienia Rządu lub Ministra.