Powrót

1. Tekst: "Geneza polskiej tolerancji"

2. Tekst źródłowy: "Konfederacja Warszawska"

3. Schemat drzewka decyzyjnego

4. Kalendarium historii tolerancji religijnej w Polsce w latach 1564-1668

2. Podziel klasę na dwu-, trzyosobowe grupy i rozdaj im tekst Konfederacji Warszawskiej (materiał pomocniczy nr 2) oraz schemat tzw. drzewka decyzyjnego (materiał pomocniczy nr 3). Po krótkim omówieniu okoliczności uchwalenia Konfederacji Warszawskiej (zwróć uwagę na to, że Konfederację uchwalono na sejmie konwokacyjnym, czyli w nieobecności króla, podpisał ją tylko jeden biskup, inni zaś, nie zgadzając się z jej postanowieniami, odmówili podpisania oraz że nie miała ona przepisów wykonawczych) poleć uczniom uważne przeczytanie tekstu Konfederacji i wypełnienie drzewka decyzyjnego.

*tolerancja religijna *kaptur, sąd kapturowy *konfederacja *Konfederacja Warszawska *sejm konwokacyjny *zasada neminem captivabimus nisi iure victum *egzekucja starościńska *przepisy wykonawcze

Od XIV wieku Królestwo Polskie było państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Kazimierz Wielki przyłączył do Korony w latach 1340-1366 Ruś Halicko-Włodzimierską zamieszkaną w znacznej mierze przez ludność prawosławną (obrządek chrześcijaństwa wschodniego, greckiego). Następnie unia w Krewie (1385 r.) połączyła unią personalną Koronę z Wielkim Księstwem Litewskim, w którym wśród kniaziów i bojarów oraz ludności miejskiej i wiejskiej również byli prawosławni. W obu państwach jagiellońskich licznie zamieszkiwała ludność żydowska, a także mahometanie (Tatarzy) i Ormianie cieszący się przywilejami gospodarczymi i znacznym zakresem samorządu. Po unii krewskiej - u schyłku rządów Władysława Jagiełły - szlachta Królestwa Polskiego wymogła na władcy przywileje czerwiński z 1422 r., jedlneński z 1430 r. i krakowski z 1433 r. Król zobowiązał się w nich, w imieniu swoim i swoich następców, że nie będzie konfiskował dóbr ani więził szlachty bez prawomocnego wyroku sądowego (zasada określana jako neminem captivabimus nisi iure victum). Przywileje te zabezpieczały przed samowolą królewską, składając sprawy szlachty w ręce szlacheckiego sądownictwa (sądów ziemskich i grodzkich).

W tym samym czasie przeniknęły z Czech do Polski idee husytyzmu zwalczanego przez Kościół katolicki jako heretyckie. W 1415 r. Jan Hus - twórca ruchu - został spalony na stosie w Konstancji, gdzie odbywał się sobór. Polscy posłowie na sobór - z rycerzem Zawiszą Czarnym i profesorem Akademii Krakowskiej Pawłem Włodkowicem na czele - protestowali przeciwko uwięzieniu i spaleniu Husa. Paweł Włodkowic bronił na soborze polskiej racji stanu w sporze z Krzyżakami. Krzyżacy oskarżali Jagiełłę przed papieżem i opinią całej chrześcijańskiej Europy o przymierze z pogańskimi Litwinami i mahometańskimi Tatarami (jak wiemy, Litwini i Tatarzy stanowili część wojsk, które pokonały zakon pod Grunwaldem w 1410 r.). W obronie polskiej polityki Włodkowic sformułował doktrynę o stosunku chrześcijan do innowierców i ich państw. Głosiła ona, że wiary nie można narzucać przemocą - jak czynili to Krzyżacy w Prusach i na Żmudzi - a pretekst nawracania na chrześcijaństwo nie może być powodem najeżdżania i zagarniania ziem państw pogańskich.

Po wybuchu reformacji w Niemczech (1517 r.), kiedy nowe wyznania (luteranizm, kalwinizm) uzyskały poparcie władców świeckich, rozpoczęły się krwawe wojny religijne, które ogarnęły najpierw Niemcy, a z czasem również Szwajcarię, Francję, Niderlandy, Anglię. Tam, gdzie zwyciężyły wyznania zrodzone z reformacji prześladowano katolików, natomiast w państwach i miastach katolickich protestantów (szczególnie po zakończeniu soboru trydenckiego obradującego w latach 1545-1563, który odrzucał pojednanie wyznań).

W polsko-litewskiej Rzeczypospolitej reformacja szybko zdobyła pozycję wśród szlachty Małopolski i Wielkopolski, w posiadłościach niektórych magnatów na Litwie oraz w wielu miastach, szczególnie Prus Królewskich. Do istniejącej mozaiki narodowo-wyznaniowej dołączyły nowe wyznania (luteranizm, kalwinizm, arianizm). Król Zygmunt I (1506-1548) wydawał liczne edykty antyreformacyjne, ale miasta pruskie nie respektowały ich - miały taki zakres samorządu (od czasu inkorporacji w 1454 r.), że mogły regulować stosunki religijne zgodnie z wolą swych władz miejskich. Z kolei szlachta polska - powołując się na przywileje - nie pozwalała ani starostom, ani urzędnikom biskupim na represje. Biskupi próbowali zmusić starostów (czyli szlacheckich urzędników wykonujących wyroki sądowe), aby wymierzali kary orzekane za herezję przez sądy kościelne. Ale wielu starostów sprzyjało reformacji albo uważało, że nie można stosować przemocy w sprawach wiary. W czasach Zygmunta Augusta (1548-1572) egzekucyjny ruch szlachty, któremu przewodziło wielu różnowierców, uzyskał od króla ostateczne zniesienie egzekucji starościńskiej dla sądów duchownych (na sejmie egzekucyjnym 1562 r.). Król wydał ponadto przywileje dla miast pruskich, które zagwarantowały im swobodny rozwój luteranizmu. Takie same przywileje otrzymały miasta inflanckie, kiedy Inflanty w 1561 r. zostały inkorporowane do Rzeczypospolitej.

Po śmierci Zygmunta Augusta (1572 r.) sytuacja polityczna i wyznaniowa w kraju była bardzo skomplikowana. Szlachta poszczególnych ziem i województw zorganizowała lokalne konfederacje, zwane kapturami, które miały strzec pokoju wewnętrznego i wymierzać sprawiedliwość. Na zebranym w styczniu 1573 roku sejmie konwokacyjnym posłowie i senatorowie ustalili zasady przyszłej elekcji oraz zasady współżycia społecznego w okresie bezkrólewia. Jednym z najważniejszych aktów prawnych sejmu była Konfederacja Warszawska, w której zagwarantowano pokój religijny. Biskupi-senatorowie (z wyjątkiem jednego) nie podpisali konfederacji, twierdząc, że gwarancje wolności religijnej otwierają drogę do swobodnego plenienia się wszelkich herezji. Konfederacja zresztą nie precyzowała, jakie kary ma ponieść ten, kto będzie gwałcił pokój religijny - nie posiadała tzw. przepisów wykonawczych.

My, rady Koronne, duchowne i świeckie, i rycerstwo wszystko, i stany insze jednej a nierozdzielczej Rzeczypospolitej z Wielkiej i z Małej Polski, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kijowa, Wołynia, Podlasza, z Ziemie Ruskiej, Pruskiej, Pomorskiej, Żmudzkiej, Inflanckiej i miasta koronne.

Oznajmujemy wszystkim wobec komu należy na wieczną tej rzeczy pamięć, iż pod tym niebezpiecznym czasem, bez króla pana zwierzchniego mieszkając, staraliśmy się o to wszyscy pilnie na zjeździe warszawskim, jako byśmy przykładem przodków swych sami między sobą pokój, sprawiedliwość, porządek i obronę Rzeczypospolitej zatrzymać i zachować mogli. Przetoż statecznym, jednostajnym zezwoleniem i świętym przyrzeczeniem sobie to wszyscy spólnie, imieniem wszystkiej Rzeczypospolitej obiecujemy i obowiązujemy się pod wiarą, poczciwością i sumieniem naszym.

A iż w Rzeczypospolitej naszej jest różność niemała ze strony wiary krześcijańskiej, zabiegając temu, aby się z tej przyczyny między ludźmi rozruchy jakie szkodliwe nie wszczęły, które po inszych królestwach jaśnie widziemy, obiecujemy to sobie spólnie, za nas i za potomki nasze na wieczne czasy pod obowiązkiem przysięgi, pod wiarą, czcią i sumieniem naszym, iż którzy jestechmy różni w wierze, pokój między sobą zachować, a dla różnej wiary i odmiany w Kościelech krwie nie przelewać, ani się karać odsądzeniem majętności, na honorze, więzieniem i wygnaniem i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takowego postępku żadnym sposobem nie pomagać. I owszem, gdzie by ją kto przelewać chciał, z tego powodu zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretekstem dekretu albo za postępkiem jakim sądowym kto to czynić chciał.

Wskazówki: W "pniu" drzewa należy wpisać, na czym polega problem decyzyjny, czyli w jakiej sprawie trzeba podjąć decyzję. Następny poziom to "gałęzie", gdzie wpisuje się możliwe rozwiązania problemu. Nasz schemat ma tylko trzy "gałęzie", ale można wypełnić tylko dwie, albo dorysować następne. W "koronie" drzewa należy określić cele i wartości, którymi kieruje się osoba podejmująca decyzję. Stanowią one zarazem kryterium oceny rozważanych możliwości. Trzeci i czwarty poziom to miejsce na rozpisanie dobrych i złych (osobno!) konsekwencji poszczególnych wariantów rozwiązania problemu. MATERIAŁ

1591 - król Zygmunt III wydaje zakaz odbudowy zboru

1616 - tłum pali w Poznaniu świątynię luterańską i burzy zbór braci czeskich