Powrót

KODEKS NAPOLEONA - GENEZA I RECEPCJA

 

Uchwalony w 1804 r. Kodeks Cywilny Napoleona wraz z konstytucją z 1799 r. i kodyfikacjami prawa karnego i handlowego stał się podstawą dla nowoczesnych systemów prawnych demokratycznej Europy. Kodeks okazał się trwalszym i skuteczniejszym od armii napoleońskich środkiem rozszerzenia na cały kontynent zdobyczy Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Mimo że narzucony siłą pokonanej Europie, przyczynił się do ostatecznego zniesienia systemu feudalnego i stanowych podziałów społecznych.

 

Cele

 

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- określić rolę Wielkiej Rewolucji Francuskiej i epoki napoleońskiej w procesie upadku systemu feudalnego i zniesienia społeczeństwa stanowego w Europie;

- opisać miejsce jednostki w społeczeństwie rewolucyjnym Francji oraz w systemie społecznym i politycznym stworzonym przez Napoleona I, umieć określić różnice i podobieństwa między tymi systemami;

- podać kilka przykładów regulacji prawnych zawartych w kodeksie Napoleona, których ślady można odnaleźć we współczesnym prawodawstwie cywilnym i handlowym.

 

Środki dydaktyczne

 

1. Tekst źródłowy: Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 r. (wybór)

2. Tekst źródłowy: Kodeks Cywilny Napoleona z 1804 r. (wybór)

3. Tekst "Bonapartyzm" oraz Atlas historyczny świata, Warszawa 1986 r., mapa: Europa w 1812 r., s. 99

 

Przebieg zajęć

 

1. Przed rozpoczęciem zajęć rozdaj uczniom atlasy historyczne. Następnie dokonaj krótkiego wprowadzenia do tematu zajęć, omawiając w skrócie podboje militarne Napoleona I. Dopilnuj, aby uczniowie w tym czasie pracowali z atlasami.

2. Z kolei poproś, żeby uczniowie na podstawie informacji zawartych w podręczniku historii omówili w skrócie politykę francuską na podbitych ziemiach, koncentrując się na charakterystyce rządów wprowadzanych w podbitych państwach. Warto podzielić klasę na kilka zespołów i każdemu z nich przydzielić po jednym z państw, a następnie poprosić kilku uczniów o krótkie prezentacje.

3. Rozdaj uczniom materiały pomocnicze nr 1 i 2.

Poproś uczniów o ich uważne przeczytanie. Niech obie grupy zapiszą na dużych arkuszach informacje zawarte w przeczytanych tekstach, zwracając uwagę na następujące kwestie:

- kto jest suwerenem (od kogo pochodzi władza)?

- jakie są podstawowe prawa jednostki?

- jaka jest rola obywateli w rządzeniu państwem?

- jak rozumieją pojęcie wolności autorzy Deklaracji?

- kiedy wolność jednostki może być ograniczona?

- jak jest stosowane prawo wobec obywateli państwa?

- jaki jest cel istnienia państwa?

- w jaki sposób prawa jednostki zawarte w Deklaracji z 1789 roku znajdują swoje odbicie w Kodeksie Cywilnym Napoleona?

- jak Kodeks Cywilny reguluje sprawy pozbawienia praw cywilnych, małżeństwa, rozwodu i własności?

- czy i z jaką XIX-wieczną doktryną polityczną kojarzą się te dokumenty?

Po wykonaniu zadania wskazani przez nauczyciela uczniowie przedstawiają efekty swej pracy. Uzgodnione wspólnie odpowiedzi zapiszcie na tablicy.

4. Porównaj zapisy na tablicy z cechami ustroju wybranego państwa absolutystycznego sprzed epoki napoleońskiej (może być to Cesarstwo Austriackie, któreś z państw włoskich, Hiszpania), zwracając uwagę na nastepujące kryteria:

- idea państwa absolutystycznego;

- źródło władzy państwowej;

- cel istnienia państwa;

- zakres wolności i praw obywatelskich;

- społeczeństwa państwa absolutystycznego.

Jako uzupełnienie tych rozważań można rozdać uczniom materiał pomocniczy nr 3.

5. W podsumowaniu lekcji wyjaśnij, iż Kodeks Cywilny Napoleona wraz z kodyfikacjami prawa karnego i handlowego stał się podstawą obowiązujących do dziś systemów prawnych wielu państw w całej Europie. Na podstawie fragmentów Kodeksu Cywilnego Napoleona zapytaj uczniów: "Czy regulacje zawarte w Kodeksie Napoleona mogłyby także dzisiaj pomóc rozstrzygnąć jakieś sporne sprawy?" Poproś o podanie przykładów: uczniowie powinni odwołać się tutaj raczej do swojej intuicji lub - jeśli to możliwe - do lektury obowiązującego obecnie kodeksu cywilnego.

Aby im ułatwić odpowiedź, możesz podać przykłady następujących sytuacji:

a) Młodzi ludzie chcą się pobrać.

b) Obwiniony został na jakiś czas pozbawiony praw obywatelskich wyrokiem sądu.

c) Władze gminy chcą zająć pod budowę drogi część gruntu, którego jesteś właścicielem.

 

Pojęcia i terminy

 

*suwerenność narodu *republika *kodeks cywilny *wolności i prawa obywatelskie

 

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

 

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 r. (wyjątki)

 

(...) Zgromadzenie Narodowe w obecności i pod okiem Istoty Najwyższej uznaje i obwieszcza następujące prawa człowieka i obywatela.

Art. 1. Ludzie rodzą się i pozostają wolnymi i równymi co do praw. Podstawą różnic społecznych może być tylko wzgląd na pożytek ogółu.

Art. 2. Celem wszelkiego zrzeszenia politycznego jest utrzymanie przyrodzonych i nie ulegających przedawnieniu praw człowieka. Prawa te są: wolność, bezpieczeństwo i opór przeciwko uciskowi.

Art. 3. Źródło wszelkiej władzy zasadniczo tkwi w narodzie. Żadne ciało, żadna jednostka nie może sprawować władzy, która by wyraźnie od narodu nie pochodziła.

Art. 4. Wolność polega na tym, że wolno każdemu czynić wszystko, co tylko nie jest ze szkodą drugiego; korzystanie zatem z przyrodzonych praw każdego człowieka nie napotyka innych granic, jak te, które zapewniają korzystanie z tych samych praw innym członkom społeczeństwa. Granice te mogą być ustalone tylko drogą ustawy. (...)

Art. 6. Ustawa jest wyrazem woli ogółu. Wszyscy obywatele mają współdziałać osobiście lub przez swych przedstawicieli w tworzeniu ustaw. Prawo musi być jednakie dla wszystkich, zarówno gdy chroni, jak też i karze. Wszyscy obywatele są równi w jego obliczu, wszyscy w równej mierze mają dostęp do wszystkich dostojeństw, stanowisk i urzędów publicznych wedle swego uzdolnienia i bez żadnych innych wyróżnień prócz ich osobistych zasług i zdolności.

Art. 7. Nikt nie może być oskarżonym, aresztowanym ani więzionym, poza wypadkami określonymi ściśle ustawą i z zachowaniem form przez nią przepisanych (...).

Art. 9. Ponieważ każdy aż do orzeczenia jego winy uważany być musi za niewinnego, przeto, o ile zachodzi konieczność więzienia go, wszelkie środki, nie będące nieodzownymi do zabezpieczenia jego osoby, muszą być surowo ustawą wzbronione.

Art. 10. Nikt nie powinien być zaczepiany z powodu swych przekonań, nawet religijnych, byle tylko ich objawienie nie zakłócało ustawą zakreślonego porządku publicznego.

Art. 11. Wolna wymiana myśli i poglądów jest jednym z najcenniejszych praw człowieka; każdemu człowiekowi zatem wolno przemawiać, pisać i drukować swobodnie z zastrzeżeniem, że za nadużycie tej wolności odpowiadać będzie w wypadkach przewidzianych przez ustawę.

Art. 12. Zabezpieczenie praw człowieka i obywatela stwarza potrzebę władzy publicznej; władza ta zatem jest ustanowioną ku pożytkowi ogółu, nie zaś dla korzyści tych, którym została powierzoną. [Należy] żądać od każdego urzędnika publicznego zdawania sprawy z jego czynności urzędowych. (...)

Art. 17. Ponieważ własność jest prawem nietykalnym i świętym, przeto nikt jej pozbawionym być nie może, wyjąwszy wypadki, gdy potrzeba ogółu, zgodnie z ustawą stwierdzona, niewątpliwie tego wymaga, a i to tylko pod warunkiem sprawiedliwego i uprzedniego odszkodowania.

 

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

 

Kodeks Cywilny Napoleona z 1804 r. (wyjątki)

 

O osobach. O pozbawieniu praw cywilnych

22. Skazania na kary, skutkiem których skazany utraci wszelki udział w używaniu praw cywilnych, poniżej wymienionych, pociągają za sobą śmierć cywilną.

23. Skazanie na śmierć cywilną pociąga za sobą śmierć cywilną. (...)

25. Przez śmierć cywilną traci skazany własność całego majątku, jaki posiadał: spadek po nim otwiera się dla jego następców, na których majątek jego przechodzi w takim samym sposobie, jak gdyby umarł naturalnie i bez testamentu. (...)

Jest niezdolny do zawarcia małżeństwa, które by miało jakiekolwiek skutki cywilne.

Małżeństwo poprzednio zawarte, rozwiązanym zostaje co do wszystkich skutków cywilnych. (...)

 

O aktach małżeństwa

75. W dniu przez strony oznaczonym po terminach zapowiedzi, urzędnik stanu cywilnego, w domu gminnym, w przytomności czterech świadków, krewnych lub niekrewnych, odczyta stronom wspomniane akta, odnoszące się do ich stanu i formalności małżeństwa, tudzież (...) o wzajemnych prawach i obowiązkach małżonków. Przyjmie oświadczenie każdej ze stron oddzielnie, iż chcą się pobrać za małżonków; wyrzecze w imieniu prawa, iż są połączeni związkiem małżeńskim i akt w tej mierze natychmiast sporządzi. (...)

 

O rozwodzie

229. Mąż może żądać rozwodu z przyczyny cudzołóstwa swej żony.

230. Żona może żądać rozwodu z przyczyny cudzołóstwa swego męża, gdy ten trzymał nałożnicę w domu wspólnym.

231. Małżonkowie mogą nawzajem żądać rozwodu z powodu gwałtów, srogości lub obelg ciężkich jednego z nich względem drugiego.

232. Skazanie jednego z małżonków na karę hańbiącą jest dla drugiego przyczyną rozwodu.

233. Wzajemne i wytrwałe zezwolenie małżonków, wyrażone w sposobie sobie prawem przypisanym, pod warunkami i po odbyciu prób, jakie prawo wyznacza, będzie dostatecznym dowodem, że życie wspólne jest im nieznośne, i że istnieje przyczyna nieodzowna do rozwodu między nimi. (...)

 

O majątkach w stosunku do posiadających je osób. O własności

544. Własność jest to prawo używania rzeczy i rozporządzania nimi w sposób najbardziej nieograniczony, byleby nie czyniono z nich użytku przez ustawy lub urządzenia zabronione.

545. Nikt nie może być zmuszony do odstąpienia swojej własności, wyjąwszy na użytek publiczny i to za słusznym i uprzednim wynagrodzeniem.

546. Własność rzeczy, bądź ruchomej, bądź nieruchomej, daje prawo do wszystkiego, co ona wydaje, i do tego, co się dodatkowo z nią łączy bądź naturalnie, bądź sztucznie. (...)

 

O prawie przybycia, co do tego, co się z rzeczą łączy i do niej wciela.

O prawie przybycia względem rzeczy nieruchomych

552. Własność gruntu pociąga za sobą własność tego, co się znajduje zewnątrz i wewnątrz. Właściciel może zewnątrz sadzić i budować, co uzna za stosowne (...)

 

O różnych sposobach nabycia własności

712. Własność nabywa się przez przybycie lub wcielenie i przez przedawnienie. (...)

 

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

 

Bonapartyzm

 

(...) Napoleon ogłaszał się wykonawcą testamentu wielkiej rewolucji, szczodrze operował hasłami suwerenności ludu, równości i wolności, i często deklarował negatywne stanowisko wobec ancien regime. Władzę swoją wywodził z woli narodu i wolą narodu tłumaczy jej rozmiar.

Moją polityką jest rządzić ludźmi tak, jak chce być rządzona ich większość. Rozsiewałem wolność pełnymi rękami tam, gdzie wprowadzałem mój kodeks cywilny - stwierdził w pamiętnikach pisanych już na Wyspie Świętej Heleny. Odcinał się skwapliwie od związków z arystokratycznymi salonami. Chętnie traktował siebie jako rzecznika bogatego chłopstwa. Gardził ideologiami: jego doktryna to doktryna plebiscytowej dyktatury szefa narodu (Konstanty Grzybowski), powołanego na to stanowisko dzięki osobistym kwalifikacjom.

Najważniejszym składnikiem tej doktryny był pogląd, że jednostka, przez lud powołana do sprawowania pełnej władzy, uosabia ten lud i jego wolę.

Innym składnikiem bonapartyzmu było odrzucenie idei parlamentaryzmu jako organu władzy państwowej.

Ponad parlamentem stoi rząd, z jego szefem na czele. Rząd jest w centrum społeczeństwa - jak słońce. Różne instytucje winny krążyć dookoła jego orbity, nigdy się od niej nie oddalając.

Cesarz jest więc wodzem swego ludu. Do tej tezy będą wracać później różni ideologowie głosząc kult wodza narodu.

Cechą bonapartyzmu było jednak połączenie apologii jedynowładztwa z doktryną rewolucyjną; idea absolutyzmu sąsiadowała tu z zasadą zwierzchnictwa narodu. Ale też absolutyzm jednostki mógł służyć doktrynie i praktyce burżuazyjnej. Napoleona zwycięskiego wielka burżuazja popierała, odwróciła się od niego dopiero wtedy, kiedy stał się słaby i nieużyteczny. Napoleon uratował dla niej rewolucję, m.in. przez wyzwolenie jej z elementów radykalizmu społecznego.

H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Poznań 1994, s. 192

 

Początek strony

Powrót