Powrót

2. Tekst "Sytuacja wewnętrzna Polski"

Drugi zespół to delegacja opozycji politycznej. Powinien on się składać z przewodniczącego, negocjatora, zespołu ekspertów ds. sytuacji międzynarodowej (4 osoby, które otrzymają materiały pomocnicze nr 1 i nr 4), zespół ekspertów ds. sytuacji politycznej w Polsce (4 osoby, które dostaną materiał pomocniczy nr 2) oraz zespół ekspertów gospodarczych i społecznych ds. Polski (4 osoby, które dostaną materiał pomocniczy nr 3).

10. Omów krótko przyczyny Jesieni Narodów. Z pomocą uczniów stwórz modelowy schemat omawianych transformacji ustrojowych, wskazując równocześnie na specyfikę procesu upadku komunizmu w poszczególnych krajach. Jesień Narodów. Przemiany demokratyczne w Europie Środkowej i Wschodniej 261

*transformacja ustrojowa *consensus *aksamitna rewolucja *Blok Wschodni

Jakub Karpiński, Polska - komunizm - opozycja, Wydawnictwo CDN (II obieg), Warszawa 1988.

Jerzy Holzer, Krzysztof Leski, Solidarność w podziemiu, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1990.

Lech Wałęsa, Droga nadziei, Warszawa 1990.

Jacek Kuroń, Spoko czyli kwadratura koła, Oficyna BGW, Warszawa 1992.

Początek lat osiemdziesiątych przyniósł w porównaniu z poprzednią dekadą istotne zmiany sytuacji międzynarodowej. W 1981 r. nowym prezydentem Stanów Zjednoczonych został Ronald Reagan. Polityka Stanów wobec ZSRR uległa zmianie. Nowa administracja amerykańska usztywniła swe stanowisko, mocno akcentując różnice ideologiczne różniące oba państwa. Nowy prezydent był dla Moskwy przeciwnikiem niewygodnym i nieustępliwym. Stany Zjednoczone i państwa Paktu Atlantyckiego żywo zareagowały na wprowadzenie w Polsce stanu wojennego. W styczniu 1982 r. państwa NATO wystąpiły z potępieniem akcji wojskowej przeciwko społeczeństwu polskiemu i wprowadziły sankcje gospodarcze wobec PRL. Stany Zjednoczone zniosły ponadto klauzulę największego uprzywilejowania w handlu z Polską. Potępienie reżimu wojskowego w Polsce zbiegło się z zakrojoną na szeroką skalę radiową akcją informacyjną skierowaną do odizolowanego społeczeństwa polskiego oraz pomocą humanitarną. Równocześnie z wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce, w ZSRR zaczął nasilać się kryzys gospodarczy i polityczny. W latach siedemdziesiątych pojawił się element do tej pory w ZSRR nie znany - opozycja polityczna. Władze nie zdołały ukryć faktu jej istnienia i wkrótce świat poznał nazwiska radzieckich dysydentów. Najbardziej znani z nich to Andriej Sacharow, Aleksander Sołżenicyn i Irena Ratuszyńska. Dodatkowo imperium radzieckie zostało zmuszone wobec fatalnej sytuacji wewnętrznej do zahamowania ekspansji i ograniczenia popierania reżimów komunistycznych w państwach Trzeciego Świata. Od 1979 r. Związek Radziecki prowadził wojnę w Afganistanie i nic nie wskazywało na to, że wkrótce uda się ją zakończyć. Na jesieni 1982 r. zmarł Leonid Breżniew. Na stanowisku I sekretarza KC KPZR zastąpił go Jurij Andropow.

Andropow nie zdołał opanować sytuacji, w trakcie jego dwuletniego "panowania" (zmarł 9 lutego 1984 r.) ogólny kryzys jeszcze się nasilił. Jeszcze krócej stanowisko szefa partii piastował następca Adropowa - Konstantin Czernienko, który zmarł w marcu 1985 r. Próbę ratowania systemu komunistycznego podjął następny sekretarz generalny KC KPZR - Michaił Gorbaczow. Wysunął on program "pierestrojki" i "głasnosti", który zakładał nieznaczną liberalizację systemu i samoograniczenie władzy komunistycznej. Próby jego realizacji pogłębiły chaos wewnętrzny i przyczyniły się do znacznej utraty kontroli partii nad życiem państwa. Mimo to Związek Radziecki ciągle był pierwszym mocarstwem militarnym świata. Posiadał prawie dwukrotną przewagę nad państwami NATO w broni konwencjonalnej, arsenał atomowy ZSRR (zwłaszcza w broni balistycznej dalekiego zasięgu) był o 1/3 większy niż ten, którym dysponował Pakt Północnoatlantycki.

Tymczasem coraz bardziej rozluźniały się więzi między sojusznikami Układu Warszawskiego. "Pierestrojka" ograniczała skuteczną kontrolę nad satelitami ZSRR. Kierownictwo radzieckie zdawało się odchodzić od doktryny Breżniewa, zakładającej całkowite podporządkowanie polityczne ZSRR krajów "demokracji ludowej". Mogła o tym świadczyć wizyta Gorbaczowa w Polsce w lipcu 1988 r., kiedy to na spotkaniu z polskimi intelektualistami na Zamku Królewskim uchylił się on od odpowiedzi na pytanie, czy doktryna Breżniewa ciągle obowiązuje. Wydawało się, że Kreml wyraża niemą zgodę na istnienie opozycji politycznej w krajach socjalistycznych. W latach 80-tych pogłębiał się kryzys gospodarczy w państwach Układu Warszawskiego. Załamała się produkcja i nastąpił spadek dochodów realnych. Zahamowaniu uległa wymiana gospodarcza w RWPG. Mimo drastycznych ograniczeń wydatków, gospodarka w większości państw socjalistycznych uległa załamaniu. W Polsce, na Węgrzech, w Czechosłowacji i Bułgarii nasilała się działalność opozycji. Miejscowe partie coraz częściej podejmowały z nią nieoficjalne rozmowy. Mimo to rządy państw socjalistycznych zdawały się czekać na przyzwolenie z Moskwy. W tej sytuacji w lutym 1989 r. rozpoczęły się w Polsce rozmowy Okrągłego Stołu, a na wiosnę 1989 r. podobne negocjacje podjęto na Węgrzech.

W nocy z 12 na 13 grudnia Rada Państwa wprowadziła na terenie Polski stan wojenny. Władzę objęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, na czele której stanął gen. Wojciech Jaruzelski. Po wprowadzeniu stanu wojennego internowano 6 tys. działaczy "Solidarności", zakazano działalności organizacji społecznych, ograniczono swobodę poruszania się oraz wprowadzono godzinę milicyjną, dokonano militaryzacji 130 największych zakładów przemysłowych. Większość przywódców "Solidarności" aresztowano. Mimo dotkliwych strat związek nie zaprzestał działalności, schodząc do podziemia. Trwające strajki w Gdańsku, Wrocławiu, Szczecinie i Katowicach spacyfikowano bezwzględnie przy pomocy sił ZOMO (Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej). Mimo że PZPR opanowała sytuację, sama przeżywała poważny kryzys. Z szeregów partii do 1982 r. wystąpiło prawie 700 tys. członków. Duża część aktywu zachowywała całkowitą bierność. Ideologia marksistowsko-leninowska, do której odwoływało się kierownictwo partii pozostawała martwą literą. Zdziesiątkowana "Solidarność" kontynuowała podziemną działalność - odtworzono władze: Tymczasową Komisję Koordynacyjną, rozpoczęto wydawanie prasy konspiracyjnej. W maju 1982 r. doszło do protestów i manifestacji ulicznych. Znów interweniowało ZOMO. W październiku sejm dokonał oficjalnej delegalizacji NSZZ "Solidarność".

19 XII 1982 r. stan wojenny został zawieszony, lecz ciągle obowiązywało ustawodawstwo wyjątkowe. W czasie jego trwania, w wyniku interwencji ZOMO i wojska, śmierć poniosło kilkanaście osób. Cześć działaczy "Solidarności" zwolniono, lecz kierownictwo związku nadal pozostawało w więzieniach. Od 1983 r. działalność podziemnych struktur traciła rozmach. Represje MO i Służby Bezpieczeństwa nie ustawały. W maju 1983 r. w komisariacie na warszawskiej Starówce został śmiertelnie pobity licealista Grzegorz Przemyk - syn opozycyjnej poetki Barbary Sadowskiej. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją polityczną. W czerwcu tego roku przybył na pielgrzymkę do Polski papież Jan Paweł II. W uroczystościach religijnych wzięło udział kilka milionów osób. W trakcie wizyty papieża doszło do manifestacji patriotycznych. W październiku 1984 r. Służba Bezpieczeństwa dopuściła się kolejnego bestialskiego mordu. Jego ofiarą padł ksiądz Jerzy Popiełuszko - duszpasterz związany ze środowiskami opozycyjnymi. Gdy morderstwo wyszło na jaw, władze zostały zmuszone do wytoczenia procesu winnym zabójstwa funkcjonariuszom SB.

Do 1986 r. władzom udało się sparaliżować masowy opór społeczeństwa i poważnie ograniczyć działalność podziemia. Sytuacja była bardzo poważna: społeczeństwo sfrustrowane trudnościami ekonomicznymi kraju i zniechęcone represjami stawało się coraz bardziej bierne. Setki tysięcy najbardziej aktywnych i wykształconych młodych Polaków wybrało emigrację. Rząd nie prowadził konsekwentnej polityki: z jednej strony ogłaszał amnestie polityczne, z drugiej zaostrzał przepisy karne i prześladował "stare" kadry przywódcze "Solidarności" i działaczy przedsierpniowej opozycji. Kierownictwo partyjne nie potrafiło opanować sytuacji gospodarczej i społecznej, a jednocześnie nie było zdolne do dialogu. Popularność "Solidarności" spadała. Pokolenie młodych Polaków straciło już nadzieję na jej odrodzenie, sceptycznie traktowało też elity związku. W 1986 r. dało się odczuć w Polsce nieznaczną zmianę sytuacji i wpływ liberalnych nastrojów radzieckiej "pierestrojki". Kary dla opozycjonistów zmniejszyły się, coraz częściej aresztowani działacze wychodzili na wolność. We wrześniu 1986 r. ogłoszono kolejną amnestię. Zwolniono prawie wszystkich więźniów politycznych. Jednocześnie jednak związek miał coraz mniejszy wpływ na społeczeństwo. Działacze "Solidarności" zmienili taktykę - rozpoczęto ostrożne wychodzenie z podziemia. Władze reagowały jedynie na jawne demonstracje. W 1987 r. przeprowadzono referendum w sprawie kontynuowania "reform" politycznych i gospodarczych, które miało być - wedle zamierzenia kierownictwa partii - dowodem przyzwolenia społecznego na jej rządy. Wyniki referendum były jednak niekorzystne dla władzy (według oficjalnych danych reformy poparło tylko ok. 45% głosujących). De- monstracje w 1987 r. były nieliczne i milicja bez trudu opanowywała sytuację. Na przełomie 1987 i 1988 r. dostrzegano rozkład systemu socjalistycznego, ale ciągle dominowało poczucie beznadziei i przekonanie, że niewiele da się zmienić. Sytuacja zmieniła się w 1988 r. Na wiosnę nastąpił wzrost aktywności "Solidarności" i innych organizacji opozycyjnych ("Solidarność Walcząca", Konfederacja Polski Niepodległej). W marcu, kwietniu i maju miały miejsce strajki w Nowej Hucie, Bydgoszczy i Gdańsku. 1 maja 1988 r. doszło do demonstracji na niespotykaną od czasów stanu wojennego skalę. "Solidarność" odzyskiwała pozycję i siły. Względna łagodność reakcji władz nie uszła uwadze opozycji. Fala strajków powtórzyła się latem. W lipcu i sierpniu strajkowała większość zakładów na Wybrzeżu i Śląsku. Od sierpnia władze rozpoczęły wstępnie sondować gotowość opozycji do rozmów. Odbyło się kilka spotkań gen. Czesława Kiszczaka (drugiej po gen. Jaruzelskim osoby w państwie) z przewodniczącym formalnie nie istniejącego związku - Lechem Wałęsą. Konsultacje trwały do stycznia 1989 r. Strona rządowa musiała przekonać bądź zmusić konserwatywnych członków kierownictwa partii do zaakceptowania rozmów z opozycją, natomiast kierownictwo związku - dokonać wewnętrznej konsolidacji i udokumentować swój autorytet w społeczeństwie. 6 II 1989 r. rozpoczęły się rozmowy Okrągłego Stołu.

Lata osiemdziesiąte to w warunkach Polski i innych państw Bloku Wschodniego okres stale pogłębiającego się kryzysu gospodarczego. Wprowadzenie stanu wojennego miało - wedle jego autorów - przyczynić się również do opanowania sytuacji ekonomicznej w Polsce. Stało się jednak inaczej. Mimo zwiększenia czasu pracy wszystkie wskaźniki gospodarcze malały w zastraszającym tempie. Zmniejszyła się produkcja przemysłowa i rolnicza, spadał dochód narodowy. Nie dość, że nie udało się opanować zjawisk kryzysowych, to jeszcze sytuacja stale się pogarszała. Rząd próbował ją poprawić zmniejszając produkcję konsumpcyjną oraz nakłady na ochronę socjalną. To również nie wywołało pożądanych efektów, przyniosło natomiast obniżenie stopy życiowej społeczeństwa (o 32%) i radykalne pogorszenie warunków życia. Sankcje gospodarcze nałożone na Polskę w 1981 r. przez Stany Zjednoczone i państwa NATO przyczyniły się do zatrzymania dopływu kapitału i nowoczesnych technologii dla przemysłu. Pogłębiała się handlowa izolacja PRL. Przemysł polski stawał się coraz bardziej energo- i materiałochłonny. Sytuacji nie mogła poprawić podpisana między Polską a ZSRR umowa handlowa do 2000 r. Oba państwa nie miały sobie nic do zaoferowania, ich potencjalna współpraca nie mogła przyczynić się do poprawy sytuacji.

Oprócz emigracji w latach 1981-1988 nasiliły się również inne niekorzystne zjawiska społeczne. Powszechna frustracja warunkami życia, wszechobecna korupcja i arogancja powodowały rosnące zmęczenie i nerwowość w stosunkach międzyludzkich. Wyjątkowo niebezpiecznymi zjawiskami stały się przestępczość, alkoholizm i narkomania. Dotyczyło to zwłaszcza młodego pokolenia, które nie potrafiło zaakceptować istniejących warunków. Miarą społecznego zniechęcenia był m.in. wzrost liczby samobójstw. O ile w 1981 r. zanotowano ich 2,8 tys., o tyle w 1988 r. aż 3,9 tys.

Na Węgrzech od 1956 r. na czele partii stał Janos Kadar. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych państwo znalazło się w ostrym kryzysie gospodarczym. Wzrost cen i obniżka płac realnych, postępująca degradacja środowiska naturalnego, oraz lekceważenie obowiązku pomocy mniejszości węgierskiej w Rumunii i Czechosłowacji wpływały na wzrost niezadowolenia społecznego i rozszerzanie się bazy opozycji demokratycznej głośno domagającej się przeprowadzenia reform i odejścia coraz bardziej znienawidzonego Kadara. W 1988 r. powstała w Budapeszcie "Sieć Wolnych Inicjatyw" skupiająca takie organizacje opozycyjne, jak: Forum Demokratyczne, Federacja Młodych Demokratów, Demokratyczny Związek Pracowników Naukowych. W tym samym roku reformatorskie skrzydło w Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej zmusiło Janosa Kadara do ustąpienia z Biura Politycznego. Następnym krokiem była rehabilitacja Imre Nagya i innych uczestników Rewolucji Węgierskiej z 1956 r. 7 października 1989 r. w trakcie nadzwyczajnego zjazdu WSPR partia komunistyczna przekształciła się w Węgierską Partię Komunistyczną. 23 października przestała istnieć republika ludowa, a państwo przyjęło nową nazwę: Republika Węgierska. Wprowadzono system wielopartyjny, zapowiedziano wolne i bezpośrednie wybory na prezydenta, do parlamentu i samorządów.

Od połowy lat siedemdziesiątych kryzys gospodarczy zaczął nasilać się również w Rumunii. Rządzący partią i państwem Nicolae Ceausescu, który skupił w swoim ręku całość władzy państwowej (sekretarz generalny partii komunistycznej, przewodniczący Frontu Jedności Narodu, przewodniczący Rady Rozwoju Gospodarczego i Społecznego oraz zwierzchnik sił zbrojnych), odszedł całkowicie od niedawnej polityki zawierającej elementy liberalizmu i wprowadził system terroru politycznego. Oprócz prześladowania opozycji politycznej (Rumunia w tym czasie siedmiokrotnie wyprzedzała Polskę pod względem liczby więźniów politycznych), szczególnym represjom podlegała mniejszość węgierska. Niezadowolenie społeczne stale rosło i w 1989 r. osiągnęło punkt kulminacyjny. Na wieść o aresztowaniu kalwińskiego pastora węgierskiego - Laszlo Tokesa w całym kraju wybuchły demonstracje. Przeciw brutalnym represjom policji politycznej Securitate organizowano liczne demonstracje. Po stronie narodu rumuńskiego opowiedziała się wówczas armia. 22 grudnia 1989 r. - podczas próby ucieczki z kraju - został ujęty Ceausescu wraz z małżonką, a następnie osądzony w tajnym procesie, skazany na śmierć i rozstrzelany. Przez kilka następnych dni trwały jeszcze walki z wiernymi staremu reżimowi oddziałami "Securitate". Władze w kraju przejął Komitet Ocalenia Narodowego. Mimo że przewagę w nim mieli nadal komuniści, zapowiedziano przeprowadzenie wolnych wyborów.

W latach siedemdziesiątych zawiązała się również opozycja polityczna w Czechosłowacji. W jej skład wchodzili głównie byli członkowie Komunistycznej Partii Czechosłowacji, którzy po wydarzeniach 1968 r. z niej wystąpili bądź zostali wydaleni. Coraz częściej sprzeciw wobec polityki partii wyrażały również środowiska artystyczne. W 1976 r. odbyły się tzw. procesy rockowe, w których przed sądem postawiono muzyków rockowych za śpiewanie nieortodoksyjnych piosenek i granie nonkonformistycznej muzyki. Procesy te zbiegły się z podpisaniem przez Czechosłowację porozumień helsińskich. Ich jawne łamanie powiększyło jeszcze środowiska opozycyjne - powstała organizacja "Karta 77", w skład której wchodzili m.in: Vaclav Havel, Jiri Hajek, Jan Patocka. Potem z "Karty 77" wyłonił się Komitet Niesłusznie Prześladowanych. Pod koniec lat siedemdziesiątych swoją działalność nasilił również Kościół katolicki. Tymczasem w łonie samej partii coraz większe wpływy zdobywali działacze liberalni. W 1987 r. oddzielono funkcję pierwszego sekretarza partii i prezydenta. Gustaw Husak sprawujący władzę od 1968 r. został prezydentem, natomiast sekretarzem partii Milos Jakes.

W październiku i listopadzie 1989 r. na wieść o procesach politycznych czołowych opozycjonistów: Pavla Vonki i Jaromira Savrdy, doszło w Pradze do wielotysięcznych manifestacji. Spotkały się one z wyjątkowo brutalnymi represjami milicji. Żądania ukarania winnych tych interwencji formułowały strajkujące później zakłady pracy i uczelnie wyższe. 27 listopada 1989 r. po strajku generalnym, władze partyjne zmuszono do ustępstw i podjęcia rozmów z przedstawicielami opozycji - Forum Obywatelskim. W wyniku rozmów powstał koalicyjny rząd federalny, ze stanowiska prezydenta zrezygnował Husak. 29 grudnia 1989 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało jednogłośnie na prezydenta republiki Vaclava Havla, wieloletniego więźnia politycznego.

W 1972 r., w Niemieckiej Republice Demokratycznej przywódcą państwa i partii komunistycznej został Erich Honecker. Mimo zapowiedzi prowadzenia polityki liberalnej Honecker umocnił swoją władzę w partii i rozbudował prężnie działającą policję polityczną - Stasi.

W 1989 r. panikę w kierownictwie partii spowodowały zmiany polityczne na Kremlu i prowadzona przez Gorbaczowa polityka "głasnosti i pierestrojki" oraz wydarzenia w Polsce. Wiosną 1989 r. wzrastała liczba uciekających do Republiki Federalnej - drugiego państwa niemieckiego. Nasilał się ruch opozycji politycznej, coraz częściej organizowano demonstracje polityczne. 7 października 1989 r. w trakcie święta 40-lecia NRD i wizyty Gorbaczowa policja rozpędziła liczne niezależne demonstracje. W rezultacie nastąpiło jeszcze większe nasilenie nastrojów niezadowolenia. Demonstracje te doprowadziły 18 października 1989 r. do ustąpienia Honeckera. W grudniu 1989 r. rozpoczęły się rozmowy z opozycją polityczną ("Demokracja Teraz", "Nowe Forum"). W trakcie obrad pojawiły się również postulaty zjednoczeniowe. Jesienią 1989 r. został obalony mur berliński, w 1990 r. zjednoczenie Niemiec stało się faktem.