IDEA PRAW CZŁOWIEKA I OBYWATELA W REWOLUCJI FRANCUSKIEJ - TEORIA A PRAKTYKA
Uchwalenie francuskiej Deklaracji praw człowieka i obywatela było niezwykle istotnym wydarzeniem z punktu widzenia współczesnego konstytucjonalizmu, który kładzie bardzo silny nacisk na ochronę i realizację praw jednostki. Choć prawa te były w rewolucyjnej Francji wielokrotnie łamane i ograni
czane, to jednak samo wyartykułowanie idei niezbywalnych praw człowieka i jego wolności wobec arbitralnych decyzji władzy miało ogromne znaczenie.
Cele
Po zajęciach uczniowie powinni umieć:
- przedstawić okoliczności uchwalenia Deklaracji praw człowieka i obywatela;
- wymienić prawa gwarantowane przez Deklarację;
- scharakteryzować przyczyny i mechanizmy ograniczania zasad Deklaracji w praktyce politycznej rewolucji;
- wskazać przykłady z innych epok nierealizowania zasad rewolucyjnych w praktyce.
Środki
dydaktyczne
1. Tekst źródłowy "Deklaracja praw człowieka i obywatela"
2. Wskazówki i schemat do dyskusji przy użyciu metody metaplanu oraz podręcznik dla klasy II szkół średnich: T. Cegielski, K. Zielińska, Dzieje Nowożytne i mapa ścienna historyczna "Rewolucja we Francji"
Przebieg zajęć
1. Poproś uczniów o przypomnienie głównych pojęć Oświecenia (umowa społeczna, podział władz, prawa naturalne, religia naturalna), kontekstu politycznego i społecznego, w jakim zostały one sformułowane oraz przyczyn i okoliczności wybuchu rewolucji we Francji.
2. Opowiedz krótko o okolicznościach uchwalenia Deklaracji praw człowieka i obywatela. Rozdaj uczniom tekst Deklaracji (materiał pomocniczy nr 1) i poleć uważne jej przeczytanie ze zwróceniem uwagi na znaczenie podstawowych pojęć (Zgromadzenie Narodowe, prawa przyrodzone, itp.) oraz na wyodrębnienie praw i obowiązków obywateli. Po lekturze poproś uczniów o zapisanie na tablicy w jednym pionie praw obywatelskich (np. ludzie są wolni, równi wobec prawa - art. 1), a w drugim - obowiązków (płacenie podatków - art. 13, posłuszeństwo prawu - art. 7).
3. Poproś uczniów, aby się zastanowili, dlaczego pierwszy wielki dokument Rewolucji traktował przede wszystkim o prawach, a niemal zupełnie pominął obowiązki obywatelskie. Pomóż im sformułować wniosek, iż Deklaracja stanowiła reakcję na system monarchii absolutnej i miała zlikwidować jego podstawowe elementy, a nowy system miał się dopiero wyłonić z projektowanej konstytucji.
4. Podziel uczniów na tyle grup, ile praw zostało zapisanych na tablicy. Każda grupa ma za zadanie posługując się podręcznikiem, znaleźć w dziejach rewolucji takie poczynania jej władz, które stanowiły zaprzeczenie - lub odebranie jakiejś grupie społecznej - praw zawartych w Deklaracji.
Uwaga. Na poprzedniej lekcji poleć uczniom staranne przeczytanie w domu tekstu podręcznika dotyczącego rewolucji: od uchwalenia Deklaracji do przewrotu 9 thermidora oraz rozdział: Rewolucji dzień powszedni
.5. Narysujcie na tablicy oś czasu zaczynającą się od 26.08.1789 r. i w porządku chronologicznym zaznaczcie na niej wydarzenia i akty legislacyjne wynotowane przez uczniów (znajdą się tu: wprowadzenie cenzusu majątkowego ograniczającego prawa wyborcze, utrzymanie niewolnictwa w koloniach, konstytucja cywilna kleru, zniesienie zakonów i narzucona dechrystianizacja, zgniecenie powstania w Wandei, terror Komitetu Ocalenia Publicznego - więzienia, egzekucje, konfiskaty majątków).
6. Po zapisaniu na osi czasu wydarzeń i faktów zaprzeczających idei Deklaracji pozwól uczniom podzielić się na dwie grupy: pierwszą, która chce usprawiedliwić poczynania władz rewolucji i drugą, która chce bronić nienaruszalności idei Deklaracji. Przedyskutujcie kolejne zagadnienia - oddając głos uczniom z pierwszej i z drugiej grupy.
7. Poleć uczniom, by zastanowili się i odpowiedzieli na pytanie: "Dlaczego prawa człowieka i obywatela spisane w Deklaracji były w toku rewolucji ograniczane lub znoszone całkowicie?" Zwróć uwagę uczniów na to, że z podobnym mechanizmem będą mieli do czyn
ienia w wypadku innych rewolucji. Tę część lekcji można poprowadzić stosując metodę metaplanu, czyli graficznego zapisu treści dyskusji (materiał pomocniczy nr 2).
Pojęcia i terminy
*prawa przyrodzone *prawa naturalne *władza suwerenna *obywatel *ustrój konstytucyjny *religia naturalna *umowa społeczna *dechrystianizacja *Komitet Ocalenia Publicznego *przewrót termidoriański
MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1
Deklaracja praw człowieka i obywatela
Przedstawiciele ludu francuskiego, ukonstytuowani w Zgromadzeniu Narodowym, zważywszy, że nieświadomość, zapomnienie, albo pogarda praw człowieka są jedynymi przyczynami nieszczęść narodu oraz korupcji rządu, postanowili w uroczystej Deklaracji wyłożyć przyrodzone, nieusuwalne i święte prawa człowieka w tym celu, aby Deklaracja ta zawsze obowiązująca wszystkich członków społeczności - ustawicznie im przypominała ich prawa i obowiązki (...) Zgromadzenie Narodowe uznaje i ogłasza następujące prawa człowieka i obywatela:
Art. 1. Ludzie rodzą się i żyją wolnymi i równymi wobec prawa. Różnice społeczne mogą być jedynie potrzebą publiczną uzasadnione.
Art. 2. Celem każdego związku politycznego jest zachowanie naturalnych i nieprzedawnionych praw człowieka. Prawami tymi są: wolność, własność, bezpieczeństwo i opór przeciw uciskowi.
Art. 3. Źródłem każdej władzy suwerennej jest naród. Żadna instytucja ani osoba nie może mieć władzy, która by nie pochodziła od narodu.
Art. 4. Wolność polega na tym, że można czynić wszystko, co drugiemu nie przynosi szkody. W wykonaniu naturalnych praw każdego człowieka nie ma innych granic, jak tylko te, które innym członkom społeczeństwa zapewniają używanie tych samych praw. Granice te mogą być zakreślone jedynie przez prawo.
Art. 5. Prawo może zakazywać jedynie tylko takich czynów, które są dla społeczeństwa szkodliwe. Wszystko to, co nie jest prawem zakazane, nie może być wzbronione, a nikt nie może być zmuszony do czynów, których prawo nie nakazuje.
Art. 6. Prawo jest wyrazem woli ogółu. Wszyscy obywatele mają prawo brać udział w jego tworzeniu bądź osobiście, bądź też przez wybranych przez siebie przedstawicieli. Musi ono być jednakowe dla wszystkich bez względu na to czy broni, czy karze. Wszyscy obywatele, będąc równymi w obliczu prawa, mają w równej mierze otwarty dostęp do wszystkich godności, stanowisk i publicznych urzędów stosownie do swoich zdolności i bez jakiejkolwiek różnicy, wyjąwszy tej, którą zawdzięczają swym cnotom i zdolnościom.
Art. 7. Żaden człowiek nie może być ani oskarżony, ani aresztowany, ani w więzieniu trzymany, jak tylko w wypadku przewidzianym przez prawo. Wszyscy, którzy podniecają do bezprawnych czynów, ułatwiają je, wykonują lub je polecają wykonywać, podlegają karze.
Art. 8. Prawo może wprowadzać tylko istotnie nieodzowne kary. Nikt nie może być karany, jak tylko na mocy prawa, ustanowionego poprzednio, przewidującego dany wymiar kary za dane przestępstwo. Prawo musi być podane do wiadomości ogółu, a kara musi być zastosowana w sposób prawem przewidziany.
Art. 9. Ponieważ żaden człowiek nie może być uważany za winnego, dopóki nie zostanie mu wina udowodniona, przeto, o ile uznano za rzecz niezbędną zaaresztować go, prawo winno wzbronić stosowania wszelkiej surowości - poza aresztem - wobec uwięzionego.
Art. 10. Nikt nie może być niepokojony za swe przekonania, nawet religijne, o ile manifestowanie ich nie zakłóca prawnie ustalonego porządku publicznego.
Art. 11. Swobodna wymiana myśli i poglądów jest jednym z najcenniejszych praw człowieka; każdy więc obywatel może swobodnie mówić, pisać i drukować, z zastrzeżeniem jednak odpowiedzialności za nadużycie tej wolności w wypadkach przez prawo przewidziane.
Art. 12. Dla zabezpieczenia praw człowieka i obywatela niezbędna jest władza państwowa. Władza ta jest więc ustanowiona na pożytek wszystkich obywateli, a nie tylko tych, którym ją się powierza.
Art. 13. Dla utrzymania władzy państwowej, jako też pokrycia kosztów administracyjnych niezbędne jest powszechne opodatkowanie. To opodatkowanie musi być równo rozłożone na wszystkich obywateli w stosunku do ich majątku.
Art. 14. Wszyscy obywatele mają prawo osobiście lub za pośrednictwem swych przedstawicieli stwierdzać konieczność podatku, uchwalać go według swego uznania, kontrolować jego użycie oraz oznaczać jego wysokość w stosunku do majątku obywateli, jak również przedmiot opodatkowania oraz sposób pobierania podatku i czas trwania.
Art. 15. Społeczeństwo ma prawo żądać od każdego urzędnika państwowego odpowiedzialności za sprawowany urząd.
Art. 16. Społeczeństwo nie posiadające pełnej gwarancji praw ani ścisłego rozdziału władzy* - nie posiada ustroju konstytucyjnego.
Art. 17. Własność jest prawem nienaruszalnym i świętym - i nie może być nikomu odebrana, chyba że wymaga tego publiczna, prawnie uzasadniona konieczność, i to pod warunkiem sprawiedliwego i uprzedniego odszkodowania.
* Tj. władzy prawodawczej, wykonawczej i sądowniczej; widać tu wyraźnie wpływ pisarzy politycznych XVIII w., szczególnie Monteskiusza.
MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2
Wskazówki i schemat do pracy metodą metaplanu
Uczniowie opracowują w grupach plakaty, zapisując w odpowiednich m
iejscach odpowiedzi na pytania:
- jak było?
- jak miało być?
- dlaczego nie było tak, jak głosiła Deklaracja praw człowieka i obywatela?
- jakie wnioski płyną z tej analizy?