3. Tekst "Zamach majowy"

1. Objaśnij uczniom, że problemem wyjściowym lekcji będzie zjawisko "przypływów i "w"ływów" demokracji na świecie. Ostatnie dwa stulecia są okresem szybkiego rozwoju, ale i dramatycznego załamywania się rządów demokratycznych w różnych krajach. Poproś uczniów o podawanie znanych im przykładów powyższych zjawisk - zapisuj je w chronologicznym porządku na tablicy (najlepiej na osi czasu). Jeśli będą mieli trudności z ich odtworzeniem, daj im czas na samodzielną pracę z podręcznikiem historii i dopiero wtedy wypiszcie przykłady na tablicy.

2. Napisz na tablicy termin fale demokratyzacji. Wyjaśnij, że termin ten został spopularyzowany przez amerykańskiego politologa Samuela P. Huntingtona, według którego można wyróżnić trzy takie fale (za symboliczny początek pierwszej fali uznał rok 1828; wyjaśnienie tej daty znajduje się w materiale pomocniczym nr 1).

A) Pierwsza fala demokratyzacji. Minimum, które kwalifikuje system jako demokratyczny, to:

b) odpowiedzialna przed elektoratem władza wykonawcza, która albo musi otrzymać poparcie większości w pochodzącym z wyboru parlamencie, albo jest wybierana na okres kadencji w wyborach bezpośrednich. Stosując elastycznie obydwa kryteria można powiedzieć, że Stany Zjednoczone pierwsza fala demokratyzacji objęła mniej więcej około 1828 r. Zniesienie cenzusu majątkowego w starszych stanach i przyłączenie się do Unii stanów nowych, w których istniało powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn o białym kolorze skóry, zwiększyło do ponad 50% proporcję głosujących w wyborach prezydenckich. W następnych dziesięcioleciach kolejne kraje stopniowo rozszerzały zakres praw wyborczych, wprowadzały zasadę tajności głosowania i odpowiedzialności rządu przed parlamentem. (...)

B) Druga fala demokratyzacji. Zainicjowała ją II wojna światowa. Zwycięstwo aliantów umożliwiło ustanowienie demokratycznych instytucji w Niemczech Zachodnich, Włoszech, Austrii, Japonii i Korei. (...) W tym też okresie rozpad systemu kolonialnego zaowocował powstaniem nowych państw; także w niektórych z nich zapoczątkowany został demokratyczny rozwój. (...)

Trzecia fala demokratyzacji. W ciągu 15 lat od upadku dyktatury w Portugalii (1974 r.) nastąpił demokratyczny zwrot w około 30 krajach Europy, Azji i Ameryki Łacińskiej. W wielu innych systemach autorytarnych rozpoczął się proces liberalizacji.

W Afryce i na Bliskim Wschodzie postępy demokratyzacji nie były tak spektakularne. Wprawdzie Nigeria odeszła w 1979 roku od rządów wojskowych, ale demokratycznie wybrany rząd został po pięciu latach ponownie obalony w wyniku zamachu stanu. (...) W końcu dekady pewne oznaki liberalizacji pojawiły się w Senegalu, Tunezji, Algierii, Egipcie i Jordanii. W 1978 roku rząd Republiki Południowej Afryki rozpoczął powolny proces odchodzenia od apartheidu i rozszerzania zakresu partycypacji politycznej kolorowych grup ludności, który jednak nie objął czarnej większości tego kraju. Po przerwie i ponownym wyborze F.W. de Klerka na urząd prezydenta, proces ten został ponownie zainicjowany w roku 1990 negocjacjami rządu z Afrykańskim Kongresem Narodowym. (...)

C) Jak można wyjaśnić cykle polityczne.

Wspólna przyczyna. Przyczyna może być wspólna, zewnętrzna wobec wydarzeń w poszczególnych krajach. Na przykład, może to być wyłonienie się nowego supermocarstwa lub inne ważne wydarzenie związane z podziałem władzy w wymiarze międzynarodowym.

Model domina. Przyczyną wystąpienia zjawiska x w jednym kraju może być zajście tego zjawiska w innym kraju. Informacje o znaczących wydarzeniach politycznych coraz szybciej obiegają świat, co zwiększa prawdopodobieństwo uruchomienia podobnych procesów prawie jednocześnie w innych krajach.

Model uniwersalnego remedium. Możliwe są zasadnicze różnice pomiędzy przyczynami zajścia zjawiska x w różnych krajach. Różne przyczyny mogą jednak pociągać ten sam skutek, jeśli elity w różnych krajach wierzą w skuteczność tego samego lekarstwa. Powyższe modele nie są ani całkowicie rozłączne, ani wzajemnie się wykluczające.

D) Czynniki procesu transformacji. (...) Spośród 29 krajów, w których w latach 1974-1990 rozpoczął się proces demokratyzacji, 23 kraje posiadały w swojej historii bardziej lub mniej znaczące doświadczenia demokratyczne. W niektórych przypadkach były one odległe w czasie. (...) W swojej drugiej fazie (po 1989 roku) cykl demokratyzacji objął kraje nie mające tradycji demokratycznych (Rumunia, Bułgaria, ZSRR, Tajwan, Meksyk). W wypadku tych krajów problem perspektyw demokratycznej konsolidacji wydaje się szczególnie interesujący.

(2) Bezprecedensowy rozwój gospodarczy lat 60., który w wielu krajach podniósł poziom życia, edukacji i przyczynił się do powstania miejskich klas średnich.

(5) Efekt "domina" lub demonstracji (wzmocniony przez nowe środki międzynarodowej komunikacji), wywołany przez pierwsze transformacje systemów politycznych na początku trzeciej fali demokratyzacji; pierwsze przejścia do demokracji dostarczyły bodźców i wzorców dla innych krajów.

Samuel P. Huntington, Trzecia fala demokratyzacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

Przełom w życiu politycznym nastąpił w dniach 12-14 maja 1926 roku, kiedy marszałek Piłsudski dokonał zamachu stanu przeciwko ustrojowi, którego sam był inicjatorem. Poprzednie cztery lata spędził z dala od czynnej polityki odmówiwszy przyjęcia urzędu prezydenta w warunkach ograniczonych przez Konstytucję marcową i wyraziwszy swój protest przeciwko ingerencji władz cywilnych w sprawy dowodzenia wojskiem. Z rosnącą niechęcią obserwował bezsilność i chwiejność kolejnych rządów koalicyjnych. Szczególnie oburzał go sposób, w jaki rosnące wpływy jego prawicowych przeciwników i nikczemne poczynania partyjnych polityków bezustannie opóźniały i utrudniały przeprowadzenie niezbędnych reform. W maju 1926 roku Wincenty Witos rozpoczął przygotowania do utworzenia trzeciej w ciągu trzech lat prawicowo-centrowej koalicji rządowej. Powszechnie oczekiwano prawicowego zamachu stanu, który przełamałby impas w sejmie. Lewica obawiała się o swoją przyszłość. Piłsudskiego namówiono do zaaranżowania zbrojnej demonstracji. Jego cele bynajmniej nie były jasne, nastrój zaś - absolutnie nie apodyktyczny. Chciał ostrzec prawicę przed podejmowaniem jakichkolwiek awanturniczych kroków na własną rękę i prawdopodobnie zadowoliłby się rezygnacją koalicji Witosa. Rankiem 12 maja opuścił swój dworek w miejscowości Sulejówek, położonej na wschód od Warszawy, i na czele kilku zbuntowanych pułków legionistów pomaszerował na Pragę, zajmując przyczółki mostów na Wiśle. Ale tam natrafił na nieoczekiwany opór. Prezydent Rzeczypospolitej Stanisław Wojciechowski (1869-1953), stary socjalista i dawny współpracownik Piłsudskiego, wyjechał z pałacu belwederskiego i stanął twa- rzą w twarz z marszałkiem na środku mostu Poniatowskiego. Był to doniosły moment. Prezydent postawił sprawę jasno: wszelkie próby użycia siły spotkają się z odporem ze strony rządu i tych jednostek wojska, które pozostały lojalne. Marszałek będzie musiał albo pogodzić się z polityczną klęską i upokorzeniem, albo zwrócić broń przeciwko byłym przyjaciołom i podkomendnym. Ale sprawy zaszły tak daleko, że nie było odwrotu. Walki rozpoczęły się po południu i trwały trzy dni.

Skutki przewrotu majowego były dogłębne, ale nie zbytnio sensacyjne. Piłsudski odmówił objęcia oficjalnej kontroli nad sprawami politycznymi, przedkładając kontynuację pseudoparlamentarnej szarady nad władzę dyktatora. Kazimierz Bartel (1882-1941), były profesor matematyki na Politechnice Lwowskiej, został mianowany premierem pierwszego z licznych krótkotrwałych rządów, jakie powstawały z inspiracji Piłsudskiego. Ignacy Mościcki (1867-1946), swego czasu profesor chemii na Politechnice Lwowskiej, został prezydentem. Ustrój, który wyłonił się w 1926 roku, utrzymał się aż do upadku Rzeczypospolitej w 1939 roku. Nazwę wziął od hasła "sanacja" - co można rozumieć jako "powrót do (politycznego) zdrowia" lub - ze względu na wojskowe podtony - jako "czystkę". W każdym razie był to system, którym kierowała potężna, choć bardzo nieprecyzyjna ideologia, pokrewna ideologii znanej pod nazwą Moral Re-Amarment (Ruch Dozbrojenia Moralnego) i zrodzona w koszarach wojskowych z przekonania, że grzech można usunąć z ludzkich dusz polerując je do połysku. (Według opinii przeciwników, u jej podłoża leżała mieszanina filozofii Nietzschego i Kanta: w gwarze warszawskiej "nicz znaczy tyle co "nicz" znaczy tyleś - po prostu "oszustwo").

Norman Davies, Boże igrzysko, Warszawa 1981