Powrót

ATENY - DEMOKRACJA BEZ OGRANICZEŃ WŁADZY WIĘKSZOŚCI

Dzieje demokracji mają swój początek w Grecji. W Atenach w epoce Peryklesa (V w. p.n.e.) w państwie rządzili obywatele - sprawowali władzę bezpośrednio, rozstrzygając o losach polis na zgromadzeniu ludowym. System losowania urzędów i diet za ich pełnienie umożliwiał wszystkim obywatelom udział w sprawowaniu władzy. Był to jednak ustrój demokratyczny bez żadnych ograniczeń władzy większości.

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- charakteryzować różne ustroje antyczne (monarchię, oligarchię, demokrację);

- opisać historyczny rozwój demokracji w Atenach;

- wymienić specyficzne cechy i instytucje demokracji ateńskiej;

- porównać demokrację ateńską ze współczesną.

Środki dydaktyczne

1. Tekst "Reformy Klejstenesa, Efjaltesa-Peryklesa: Organy władzy w Atenach w V wieku p.n.e.""

2. Inscenizacja "Ostracyzm"

3. "Pochwała demokracji ateńskiej" (fragment "Wojny peloponeskiej" Tukidydesa)

4. "Dobre i złe systemy rządzenia" (fragmenty "Polityki" Arystotelesa)

5. Test sprawdzający

Przebieg zajęć

1. Na wstępie odwołaj się do wiedzy uczniów i poproś o krótkie scharakteryzowanie ustroju ateńskiego i oligarchii ateńskiej w VI w. p.n.e. (reforma Solona). Wspólnie przypomnijcie, co oznaczają pojęcia monarchia i oligarchia. Zapiszcie na tablicy główne cechy tych systemów rządzenia.

2. Rozdaj materiał pomocniczy nr 1 (części A, B i C) "Reformy Klejstenesa, Efjaltesa-Peryklesa: organy władzy w Atenach w V w. p.n.e." i poproś uczniów o zapoznanie się z częścią A tekstu. Poleć ochotnikowi lub wybranemu uczniowi zreferowanie reform wprowadzonych przez Klejstenesa. Przedyskutuj ze słuchaczami ich ustrojowe znaczenie (podział na fyle terytorialne, poszerzenie Rady do 500 osób, ostracyzm).

3. Przeprowadź inscenizowane obrady Zgromadzenia Ludowego. Wskaż (lub poproś o zgłoszenie się) prowadzącego obrady (osoba "X"), Głos 1, Głos 2 oraz sekretarza. Poproś o odczytanie na głos odpowiednich fragmentów z tekstu inscenizacji "Ostracyzm". Zaproponuj uczniom, by rozwinęli tę socjodramę, dopisując głosy, które mogłyby wpłynąć na inny wynik głosowania.

4. Zapytaj uczniów, czy reformy Klejstenesa umożliwiły wszystkim Ateńczykom aktywny udział w życiu politycznym. Przypomnij o podziale na klasy majątkowe i sposobie obsadzania urzędów w Atenach w VI w. p.n.e. Po dyskusji zaproponuj uczniom zapoznanie się z częścią B tekstu nr 1.

5. Poproś uczniów o przestudiowanie części C tekstu nr 1. Poleć wybranemu uczniowi (lub uczniom) narysowanie na tablicy schematu "Kto rządzi w Atenach". Wspieraj i koryguj ich pracę.

6. Podziel uczniów na dwie grupy i rozdaj im teksty źródłowe (materiały pomocnicze nr 3 i 4). Uczniów z grupy A poproś o zapoznanie się z tekstem Tukidydesa i odszukanie w przemowie Peryklesa fragmentów wychwalających demokrację oraz wymyślenie innych zalet demokracji. Uczniowie z grupy B winni w oparciu o tekst Arystotelesa i własne przemyślenia określić wady i słabości demokracji. Następnie otwórz debatę na temat zalet i wad demokracji, w oparciu o omawiane wcześniej argumenty "za i przeciw". Po dyskusji zaproponuj zapisanie wniosków na tablicy.

7. Poproś wybranego ucznia o pobieżne wskazanie podstawowych różnic pomiędzy demokracją ateńską a współczesną. Zwróć szczególną uwagę na opozycję demokracja bezpośrednia - demokracja przedstawicielska; demokracja jako nieograniczona władza większości - demokracja jako władza większości przy zagwarantowanych fundamentalnych prawach mniejszości, na odmienne koncepcje wolności i brak skodyfikowanych praw jednostki (z wyjątkiem praw politycznych). Jako podsumowanie przedstaw słuchaczom uwagi zawarte w części D tekstu nr 1.

8. Rozdaj uczniom testy sprawdzające. Po zebraniu odpowiedzi omów zawarte w teście pytania i przedstaw prawidłowe odpowiedzi.

9. Jeżeli uznasz to za stosowne, jako pracę domową możesz poprosić uczniów o przeczytanie dialogu "Obrona Sokratesa" i zastanowienie się nad tym, jaki był stosunek wielkiego filozofa do demokracji, pod rządami której żył i która w końcu pozbawiła go życia.

Pojęcia i terminy

*monarchia *tyrania ćrystokracja *oligarchia *politeja *demokracja *demokracja bezpośrednia *ostracyzm *demos *Rada Pięciuset *Heliaja *Eklezja

Literatura uzupełniająca

Benedetto Bravo, Ewa Wipszycka, Historia starożytnych Greków, t. 2, Warszawa 1990.

Karol Koranyi, Powszechna historia państwa i prawa, t. I, Warszawa 1965.

Witold T. Kulesza, Piotr Winczorek, Demokracja u schyłku XX wieku, Warszawa 1992.

Kazimierz Kumaniecki, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1975.

W dawnych Atenach, praca zbiorowa, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Reformy Klejstenesa, Efjaltesa-Peryklesa: organy władzy w Atenach w V wieku p.n.e.

A. Po obaleniu tyranii Pizystratydów, Klejstenes wprowadził rewolucyjne zmiany w ustroju Aten (rok 508/507 p.n.e.). Reforma Klejstenesa osłabiła po- zycję ateńskiej arystokracji i w miejsce rządów oligarchicznych wprowadziła rządy demosu (ludu).

Podstawy nowego porządku dającego władzę większości obywateli stworzyły:

* podział Ateńczyków na tzw. fyle terytorialne,

* powołanie Rady Pięciuset (w drodze losowania),

* ostracyzm.

Klejstenes podzielił państwo na 10 fyl terytorialnych, odpowiedników okręgów wyborczych; mieszkańcy każdej z fyl mieli obowiązek utworzyć jeden z dziesięciu oddziałów hoplitów.

Każda fyla składała się z fragmentu wybrzeża, części równiny centralnej i fragmentu regionu górskiego. Ten sztuczny podział "przemieszał obywateli". Ateńczycy przypisani do fyl terytorialnych delegowali z każdej po 50 obywateli do powiększonej do 500 osób Rady. Spośród kandydatów o odpowiednim wieku i majątku (trzy pierwsze klasy majątkowe) losowano 50 radnych. Losowanie miało zapewnić równomierny podział zadań między obywateli.

Rada Pięciuset (bule) stała się, obok Zgromadzenia Ludowego, centralnym organem władzy. Rada pełniła funkcje przez 12 miesięcy, ale do bieżącej pracy wyłaniała zespoły 50 radnych (z jednej fyli) tzw. prytanów, którzy kierowali pracami rady. Wybierany na dobę przewodniczący (przechowywał klucze do świątyni i pieczęcie) spełniał rolę głowy państwa.

Klejstenes ustanowił obyczaj oceny przywódców ludu. Politycy, których uznano za zagrożenie dla demokracji mieli udać się na 10-letnie wygnanie (tzw. sąd skorupkowy - ostracyzm). Ostracyzm miał zapobiec nawrotowi tyranii.

B. Konstytucja nadana Atenom przez Klejstenesa, nie spełniała jeszcze wszystkich wymogów demokracji doskonałej, bowiem spore wpływy zachował Areopag - ostoja ateńskiej oligarchii. Biedniejsi obywatele nie mogli piastować niektórych urzędów, ani też aktywnie uczestniczyć w życiu politycznym, bo większość czasu musieli poświęcać na pracę zawodową.

Po wojnach perskich ok. 462 roku p.n.e. Efialtes odebrał większość uprawnień Areopagowi. Zmiany rozpoczęte przez Efialtesa kontynuował Perykles. Wprowadził odpłatność za sprawowanie urzędów publicznych - sędziowie ludowi, archontowie, członkowie Rady Pięciuset otrzymywali niewielkie diety rekompensujące jednak utratę dochodów wywołaną absencją w pracy. Płatność i losowanie urzędów stanowiły gwarancję aktywnego udziału wszystkich Ateńczyków w życiu politycznym.

C. W połowie V wieku p.n.e. istniały następujące organy władzy: kolegium dziesięciu archontów, Areopag, Sąd Przysięgłych (Heliaja), Rada Pięciuset i Zgromadzenie Ludowe (Eklezja).

Archontowie i Areopag zachowali uprawnienia religijne (kult religijny) i sądownicze: zbieranie skarg, sąd w sprawie o zabójstwo.

Sąd Przysięgłych (Heliaja) tworzyło 6 tys. wylosowanych heliastów, podzielonych na 10 sekcji. Sądzili, tj. rozpatrywali wniesione przez archontów skargi publiczne i prywatne.

Rada Pięciuset (bule) była głównym organem zarządu państwa. Wprowadzała w życie uchwały Zgromadzenia Ludowego, sprawowała nadzór nad urzędnikami, troszczyła się o finanse państwa, nadzorowała stan obronności kraju i działania dyplomatyczne. W zakresie ustawodawstwa przygotowywała wnioski ustawodawcze przedstawiane Zgromadzeniu. Rada, a właściwie urzędujący prytani, zwoływała i przewodniczyła obradom Eklezji.

Zgromadzenie Ludowe dyskutowało przedstawione przez Radę wnioski i wydawało ustawy lub uchwały, rozpatrywało ważkie sprawy państwowe: kwestie przymierzy, wojny i pokoju, podatków, ceł itp. Eklezja wybierała urzędników i kontrolowała ich pracę, sądziła w sprawach przestępstw skierowanych przeciwko państwu (zdrada) i przeprowadzała tzw. sąd skorupkowy (ostracyzm).

D. Demokracja ateńska miała charakter demokracji bezpośredniej: lud czyli obywatele obecni na Zgromadzeniu tworzyli prawo, wybierali (w większości przypadków wybór zastąpiono losowaniem) urzędników i poddawali ich stałemu nadzorowi. Nie znano pojęcia przedstawicielstwa - delegowania przedstawicieli do decydowania w imieniu ludu.

Istotną gwarancją rzeczywistej demokracji - rządów całego ludu (pełnoprawnych obywateli) były:

* zasada wolności przemówień,

* zasada równości w zajmowaniu urzędów, dostępności do urzędów,

* zasada równości wszystkich wobec prawa.

Naczelnymi zasadami ateńskiej demokracji były: wolność, czyli życie obywateli wedle własnego upodobania, w granicach prawa, równość obywateli wobec prawa i w dostępie do udziału we władzy, harmonia, zgoda (jednomyślność) rozumiana jako poddanie interesów jednostkowych doboru całej społeczności, praworządność, czyli podległość obywateli prawom, które sami ustanawiali i mogli zmieniać.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Inscenizacja "Ostracyzm"

Tło historyczne:

Po bitwie maratońskiej, około roku 485 p.n.e. odkryto nowe żyły srebra w górach Laurion, na południu Attyki. Przywódca stronnictwa arystokratycznego Arystydes, syn triumfatora spod Maratonu Miltiadesa, zaproponował podział dochodów z kopalni srebra (100 talentów srebra rocznie) między obywateli. Przywódca stronnictwa populistycznego Temistokles radził zbudować za dochody z dwóch lat flotę wojenną liczącą 200 okrętów (trier - trójrządowców).

Projekt ten był związany z trwającą wojną z Eginą i rosnącym zagrożeniem ze strony władcy Persji Kserksesa.

Przebieg obrad:

Obradom Zgromadzenia Ludowego przewodniczy członek Rady Pięciuset "X"

X: Szanowni Ateńczycy. Na zgromadzeniu w szóstej prytanii zapytano lud ateński czy są w naszym państwie osoby, które chcą wprowadzenia w Attyce rządów tyrańskich.

GŁOSY Z TŁUMU: Tak było. Lud powiedział: tak, są tacy obywatele.

X: W takim razie obyczaj nakazuje ponownie omówić ten problem, na zgromadzeniu w ósmej, czyli obecnej prytanii.

GŁOSY: Tak chce nasze prawo, które ustanowił Klejstenes.

X: Ateńczycy! Czy chcecie wskazać, kto zagraża porządkowi publicznemu"

GŁOSY: Tak chcemy!

X: Zatem ten z Ateńczyków, którego większość obecnych uzna za potencjalnego tyrana opuści ojczyznę na 10 lat. Czy w Zgromadzeniu uczestniczy co najmniej 6000 obywateli" To uczyni naszą decyzję prawomocną.

SEKRETARZ: Obecnych jest znacznie więcej obywateli.

X: Ateńczycy! Na skorupce napiszcie imię osoby, która zagraża naszemu państwu.

GŁOS 1: To Arystydes. Zamiast budować flotę, chce zaskarbić sobie poklask ludu i rozdać srebro z Laurionu Ateńczykom.

GŁOS 2: Arystydes to najbardziej godny szacunku Ateńczyk. To Temistokles dba o poklask ludu. Obiecuje najbiedniejszym obywatelom, że służba na zbudowanych statkach przysporzy im znaczenia w państwie.

GŁOS 1: Sprzykrzyło mi się słuchać, jak wszyscy nazywają Arystydesa sumieniem Aten!

X: Głosujemy zatem, który ze wspomnianych mężów opuści Ateny.

SEKRETARZ: Obliczyliśmy oddane głosy. Zdecydowana większość obecnych wskazała na Arystydesa.

X: Arystydesie, Lud ateński orzekł, Uszanuj jego wolę!

GŁOS 2: Hańba! Cóż to za nędzny naród wypędza swych najlepszych synów. Arystydes to najszlachetniejszy Ateńczyk!

GŁOS 1: Może i najszlachetniejszy, ale gdy większość popiera Temistoklesa nie ma miejsca dla Arystydesa. Nie mogą dwie głowy rządzić jednym ciałem.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Pochwała demokracji ateńskiej

W ciągu VI i V w. p.n.e. wytworzył się w Atenach ustrój demokratyczny, który ugruntował się ostatecznie dzięki reformom Peryklesa. Była to demokracja "w wersji antycznej", ograniczona tylko do obywateli, a wśród nich tylko do mężczyzn, uznająca oczywiście niewolnictwo. Jej pochwałę włożył najwybitniejszy historyk starożytności Tukidydes w usta Peryklesa, który miał ją wygłosić w czasie mowy pogrzebowej na cześć pierwszych ofiar wojny peloponeskiej.

Nasz ustrój polityczny nie jest naśladownictwem obcych praw, a my sami raczej jesteśmy wzorem dla innych niż inni dla nas. Nazywa się ten ustrój demokracją, ponieważ opiera się na większości obywateli, a nie na mniej- szości. W sporach prywatnych każdy obywatel jest równy w obliczu prawa; jeśli zaś chodzi o znaczenie, to jednostkę ceni się nie ze względu na jej przynależność do pewnej grupy, lecz ze względu na talent osobisty, którym się wyróżnia; nikomu też, kto jest zdolny służyć ojczyźnie, ubóstwo albo nieznane pochodzenie nie przeszkadza w osiągnięciu zaszczytów. W naszym życiu państwowym kierujemy się zasadą wolności. W życiu prywatnym nie wglądamy z podejrzliwą ciekawością w zachowanie się naszych współobywateli, nie odnosimy się z niechęcią do sąsiada, jeśli zajmie się tym, co sprawia mu przyjemność, i nie rzucamy w jego stronę owych pogardliwych spojrzeń, które wprawdzie nie wyrządzają szkody, ale ranią. Kierując się wyrozumiałością w życiu prywatnym, szanujemy prawa w życiu publicznym; jesteśmy posłuszni każdoczesnej władzy i prawom, zwłaszcza tym niepisanym, które bronią pokrzywdzonych i których przekroczenie przynosi powszechną hańbę.

Myśmy też stworzyli najwięcej sposobności do wypoczynku po pracy, urządzając przez cały rok igrzyska i uroczystości religijne oraz pięknie zdobiąc nasze prywatne mieszkania, których urok codzienny rozprasza troski. Z powodu zaś wielkości miasta zwozi się tu towary z całej ziemi; możemy tedy na równi rozkoszować się wytworami obcych narodów, co i naszymi własnymi.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4

Polityczne poglądy Arystotelesa

Rozbicie Grecji na wiele państwek o różnych ustrojach, wewnętrznie skłóconych, zwodziło badania nad państwem, jego rozwojem, przemianami w nim zachodzącymi. Najwybitniejszym teoretykiem państwa w Grecji był Arystoteles ze Stagiry, żyjący w IV w. p.n.e. Poglądy swe na ten temat wyłożył przede wszystkim w dziele "Polityka".

Przegląd ustrojów państwowych

Ustrój i rząd oznaczają właściwie to samo. Rząd jest czynnikiem władającym w państwach, a jako taki z konieczności znajduje się w rękach albo jednostki, albo niewielkiej czy też i wielkiej liczby ludzi. Otóż kiedy te jednostki lub też niewielka ich grupa czy w końcu i wielka ich liczba władają ku ogólnemu pożytkowi, to takie ustroje są w konieczności właściwe; jeśli natomiast mają na względzie tylko własną korzyść czy to jednostki, czy niewielkiej grupy, czy masy, to są to zwyrodnienia. Bo albo nie powinno się członków takiego państwa nazywać obywatelami, albo winni oni uczestniczyć w korzyściach, jakie państwo zapewnia. Tę postać jednowładztwa czyli monarchii, która ma na oku dobro ogólne, zwykliśmy nazywać królestwem, panowanie niewielu, a więc więcej niż jednego, zwiemy arystokracją, czy to dlatego, że najlepsi władają, czy też ponieważ rządzą ku najlepszemu pożytkowi państwa i jego członków; kiedy zaś lud rządzi, używamy nazwy, którą w szerszym znaczeniu określamy wszystkie ustroje - politeja (rządy obywateli). Zwyrodnieniami wspomnianych ustrojów są: w stosunku do królestwa tyrania, w stosunku do arystokracji oligarchia, a w stosunku do politei demokracja. Tyrania bowiem jest jednowładztwem dla korzystania panującej jednostki, oligarchia rządzi dla korzyści bogaczy, a demokracja dla korzyści ubogich, żadna z nich jednak nie ma na względzie dobra ogółu. Arystoteles, Polityka, tłum. L. Piotrowicz, Wrocław 1953, Ks. III 7

Najlepszy ustrój państwowy

Okazuje się więc, że państwo, na średnim stanie oparte, jest najlepsze, bo też jedynie wolne jest od wstrząśnień wewnętrznych. Gdzie bowiem stan średni jest liczny, tam najmniej powstają bunty i rozłamy wśród obywateli. Z tego samego powodu również wielkie państwa są mniej narażone na wewnętrzne wstrząśnienia, ponieważ stan średni bywa w nich liczny. W mniejszych natomiast łatwiej przychodzi do rozłamu ogółu na dwa obozy, skutkiem czego stan średni zupełnie zanika i wszyscy niemal dzielą się na klasę bogatych albo ubogich. Dzięki oparciu o stan średni są też demokracje pewniejsze i trwalsze niż oligarchie, bo w demokracjach ludzie ze stanu średniego są liczniejsi i częściej mają dostęp do godności aniżeli w oligarchiach. Gdzie stanu średniego zabraknie i ubodzy dzięki swej liczbie wezmą górę, następuje rozstrój, który szybko za sobą zgubę pociąga (...) Wyjaśnia to również, dlaczego większość państw ma ustrój albo demokratyczny, albo oligarchiczny. Ponieważ mianowicie stan średni jest u nich często nieliczny, więc którakolwiek klasa ma przewagę czy posiadający majątki, czy lud, zawsze władzę w państwie zagarniają ci, co się poza środkiem znajdują, tak że powstaje albo demokracja, albo oligarchia. A że nadto wszczynają się zaburzenia i walki między ludem a bogatymi, więc strona, którejkolwiek uda się przemóc przeciwników, nie zaprowadza ustroju liczącego się z dobrem ogólnym i zasadą równości, lecz jako nagrodę zwycięstwa zagarnia przewagę w państwie i urządza czy to demokrację, czy to oligarchię. Arystoteles, Polityka, tłum. L. Piotrowicz, Wrocław 1952, Ks. IV 3

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 5

Test sprawdzający

Uzupełnij brakujące fragmenty tekstu, dokonaj wyboru poprawnej (lub poprawnych) odpowiedzi.

1. Ojcem demokracji ateńskiej jest ...........................................

a) Solon,

b) Klejstenes,

c) Perykles.

2. Podstawą demokracji ateńskiej były rządy ludu. Lud sprawował rządy .................................

a) za pośrednictwem Rady Pięciuset,

b) pod nadzorem Areopagu,

c) na obradach Zgromadzenia,

d) przez urzędników delegowanych do rządzenia.

3. Termin "lud" oznacza:

a) ludzi ubogich,

b) dorosłych mieszkańców Attyki,

c) obywateli i metojków,

d) wszystkich dorosłych obywateli Aten.

4. Wymień ateńskie organy władzy posiadające kompetencje sądownicze:

a) .................................................................................

b) .................................................................................

c) .................................................................................

5. Ateńskim organem prawodawczym jest:

a) Eklezja,

b) Heliaja,

c) Bule (Rada),

d) kolegium archontów,

e) Areopag,

f) kolegium strategów.

6. Charakterystycznymi cechami urzędów w Atenach w V w. p.n.e. były:

...................................., .................................... , .....................................

a) kolegialność,

b) wybieralność,

c) dostępność dla ludzi zamożnych,

d) wypłacanie diet,

e) losowanie w miejsce wyboru,

f) czteroletnia kadencja.

Odpowiedzi: 1b, 2c, 3d, 4 Heliaja, Areopag (+ archontowie), Eklezja - ostracyzm, 5ac, 6ade.

 

Początek strony

Powrót