Powrót

BUDŻET PAŃSTWA: DOCHODY I WYDATKI

Skąd się biorą i w jaki sposób wydatkowane są środki finansowe? Podczas zajęć uczniowie poznają zasady konstruowania budżetu państwa, planowania dochodów i wydatków. Dowiedzą się również, jak cele polityki gospodarczej realizowanej przez rząd wpływają na ostateczny kształt budżetu.

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- wyjaśnić pojęcia: budżet państwa, deficyt i równowaga budżetowa;

- zinterpretować dane liczbowe dotyczące wydatków i dochodów państwa;

- pokazać, w jaki sposób cele polityki gospodarczej wpływają na budżet państwa.

Środki dydaktyczne

1. Tekst „Budżet państwa”

2. Ćwiczenie „Poprawki do budżetu”

Propozycja realizacji tematu

WPROWADZENIE

1. Poproś uczniów, aby wyobrazili sobie jakąś polską rodzinę o rocznych dochodach 10 tys. złotych i podali, z jakich źródeł mogą pochodzić te dochody oraz jakie są główne wydatki tej rodziny. Zapisz na dwóch stronach tablicy podawane przez uczniów źródła dochodów oraz przeznaczenie wydatków. Wyjaśnij, że takie zestawienie dochodów i wydatków przewidzianych na pewien okres określa się mianem budżetu. Pojęcie to odnosić się może do każdej jednostki gospodarczej: osoby, gospodarstwa domowego, przedsiębiorstwa, gminy, a wreszcie państwa.

ROZWINIĘCIE

2. Rozdaj uczniom materiał pomocniczy nr 1 („Budżet państwa”) i poproś o zapoznanie się z nim oraz o odpowiedź na pytania znajdujące się pod tekstem. Upewnij się, czy uczniowie zrozumieli, jak konstruowany jest budżet państwa.

3. Następnie podziel uczniów na pięcioosobowe grupy i rozdaj im materiał pomocniczy nr 2. Sprawdź, czy trafnie zrozumieli polecenia. Wyjaśnij pojęcie celów ekonomicznych, przypomnij znaczenie równowagi budżetowej oraz wytłumacz związek pomiędzy deficytem budżetowym a inflacją.

4. Po wykonaniu ćwiczenia przedstawiciele grup prezentują wyniki pracy. Każdy z nich zapisuje na tablicy te propozycje, które w wyniku dyskusji w grupie zostały uznane za najistotniejsze i stara się uzasadnić, dlaczego grupa podjęła taką decyzję.

Poproś uczniów o odpowiedź na następujące pytania:

- co jest najważniejszym zadaniem polityki gospodarczej rządu?

- dlaczego każda grupa uznała za ważną inną propozycję rządu?

W czasie dyskusji staraj się uświadomić uczniom, że konstruowanie budżetu i podejmowanie ważnych decyzji ekonomicznych przez władze państwa jest efektem kompromisu pomiędzy różnymi celami.

5. Uczniowie wezmą następnie udział w dwóch krótkich scenkach ilustrujących w uproszczony, a może nawet humorystyczny sposób zasady konstruowania budżetu w państwie niedemokratycznym z gospodarką centralnie sterowaną oraz w państwie demokratycznym o gospodarce wolnorynkowej.

Włóż do dużego worka lub pudełka garść monet - wpływów budżetowych państwa. Powiedz, ile wpłacasz.

W pierwszym wariancie sam dokonaj ich podziału, czyli redystrybucji dochodów państwa - zrób to w sposób całkowicie arbitralny, zostawiając do swojej dyspozycji sporą część wpływów, a pozostałą część dochodów budżetowych przeznacz na pomoc dla uczniów, którym skończyło się kieszonkowe, na premie dla najbardziej koleżeńskich osób w klasie i na wycieczkę klasową.

6. W sytuacji drugiej o podziale wpływów budżetowych decyduje nie władza centralna, lecz przedstawiciele wszystkich obywateli wyłonieni w wyborach. tak więc tym razem to nie nauczyciel dokona podziału pomiędzy, ale wybrani przez klasę uczniowie, którzy mają kilka minut na podjęcie decyzji w taki sposób, aby część dochodów budżetowych została przeznaczona na te same co uprzednio cele: pomoc dla uczniów, którym skończyło się kieszonkowe, premie dla najbardziej koleżeńskich osób i na wycieczkę klasową.

Gdy wybrani uczniowie podejmą decyzję, zadaj klasie pytania:

- czym różnią się te dwa sposoby podejmowania decyzji o podziale dochodów budżetowych?

- w której z tych sytuacji obywatele mogą mieć większy wpływ na przeznaczenie wpływów budżetowych i dlaczego?

Wyjaśnij, że w państwach demokratycznych parlament decyduje nie tylko o redystrybucji, ale także o wpływach do budżetu, np. poprzez ustalenie wysokości podatków czy ceł.

ZAKOŃCZENIE

7. Zorganizuj dyskusję na temat: „Dlaczego, planując budżet, minister finansów często z góry zakłada, że deficyt budżetowy wyniesie np. 4% dochodów państwa? Dlaczego po prostu nie ograniczy wydatków i nie powiększy dochodów, tak żeby mieć nadwyżkę budżetową?”

Pojęcia i terminy

· budżet państwa · deficyt budżetowy · nadwyżka budżetowa · równowaga budżetowa · redystrybucja

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Budżet państwa

Przeczytaj tekst i odpowiedz na następujące pytania:

- co to jest budżet państwa?

- kto opracowuje i zatwierdza ten dokument?

- na czym polega równowaga budżetowa?

- co to jest deficyt budżetowy i dlaczego rząd stara sie go zmniejszać?

Budżet państwa to podstawowy plan finansowy państwa, dotyczący jego dochodów i wydatków. Sporządzenie projektu tego dokumentu jest obowiązkiem ministra finansów, który współpracuje z innymi ministrami i kierownikami centralnych urzędów.

Rząd zatwierdza projekt budżetu, który następnie powinien być przedłożony sejmowi i senatowi w ustalonym przez parlament terminie, ale w roku poprzedzającym rok budżetowy. Parlament ocenia projekt, przy czym parlamentarzyści mają prawo żądać dodatkowych informacji i wyjaśnień od członków rządu. Zwykle odbywają się na ten temat długie dyskusje, zanim projekt zostanie uchwalony w formie ustawy budżetowej. (Nieuchwalenie budżetu w ustawowym terminie jest wystarczającym powodem do rozwiązania parlamentu.)

Budżet państwa to zestawienie jego dochodów i wydatków. Najpoważniejszym źródłem dochodów są podatki, w tym podatek od wartości dodanej (tzw. VAT), podatek dochodowy od przedsiębiorstw i osób fizycznych oraz dywidenda, czyli część zysku przedsiębiorstw, których właścicielem jest państwo. Istnieją też inne dochody, które państwo czerpie np. cła, kary, konfiskaty, z podatku od darowizn. Pewne sumy są uzyskiwane przez państwo także z prywatyzacji - sprzedaży państwowych zakładów oraz nieruchomości należących do Skarbu Państwa.

Wydatki budżetowe to głównie wydatki na działalność nieprodukcyjną: na administrację państwową, obronę narodową, ochronę porządku publicznego, szkolnictwo, badania naukowe, ochronę zdrowia, gospodarkę komunalną i mieszkaniową, kulturę, sport, turystykę. Oprócz nich istnieją jeszcze wydatki na cele gospodarcze, tj. dotacje (dopłaty) pokrywające straty poniesione przy produkcji poszczególnych wyrobów, na których państwu zależy (na przykład artykułów rolnych) oraz wydatki na inwestycje centralne (na przykład na budowę nowego portu handlowego). Ważną pozycję stanowią świadczenia społeczne, takie jak renty i emerytury, zasiłki socjalne (np. dla bezrobotnych) oraz obsługa zadłużenia zagranicznego i wewnętrznego, czyli odsetki od kredytów zaciągniętych w bankach zagranicznych i krajowych.

Opracowywanie budżetu państwa musi odpowiadać pewnym zasadom. Zasada równowagi budżetowej wymaga, aby wydatki państwa znalazły pokrycie w jego dochodach. Naruszenie równowagi między dochodami a wydatkami państwa ma często bardzo poważne konsekwencje dla gospodarki. Jeżeli wydatki przekroczą wysokość wpływów, wystąpi deficyt budżetowy, a fundusze na jego pokrycie trzeba pożyczyć - państwo żyje wówczas „na kredyt”. Jeśli deficyt budżetowy pokrywa się, drukując dodatkowe pieniądze, powoduje to wzrost inflacji.

Gdy wydatki będą mniejsze niż dochody, pojawi się nadwyżka budżetowa. Jeśli wydatki są w całości pokrywane dochodami - mówi się, że budżet jest zrównoważony.

Przy tworzeniu budżetu obowiązuje zasada jedności budżetu, która wymaga, aby dochody i wydatki zostały ujęte w jednym dokumencie w całość, tak aby z zestawienia można było stwierdzić, że istnieje równowaga budżetowa, a tym samym mieć jasny pogląd na całość operacji finansowych państwa.

Duże znaczenie ma również jawność publicznej działalności finansowej - społeczeństwo powinno być dokładnie poinformowane o źródłach dochodów budżetowych oraz o ponoszonych wydatkach. W państwie demokratycznym obywatele mają prawo kontrolować i krytykować działalność rządu.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Ćwiczenie „Poprawki do budżetu”

Wyobraźcie sobie, że jesteście grupą posłów z komisji sejmowej. Waszym zadaniem jest ocena poprawek wprowadzonych przez rząd do ustawy budżetowej i napisanie krótkiego sprawozdania. Powinniście zdecydować, co należy zmienić w przedstawionym przez rząd projekcie. Uważacie bowiem, że zaplanowany deficyt budżetowy jest zbyt wysoki i trzeba go zmniejszyć. Możecie tego dokonać, proponując zwiększenie dochodów albo zmniejszenie niektórych wydatków państwa. Zastanówcie się, jaką decyzję podjąć i przygotujcie się do jej uzasadnienia. Pomoże wam w tym analiza przedstawionych poniżej danych oraz odpowidź na pytania:

- Jaka jest wysokość deficytu budżetowego?

- W jaki sposób można zmniejszyć deficyt?

- Czy zgadzacie się na zwiększenie dochodów państwa poprzez podniesienie podatków i innych opłat? Jeśli tak - to jakich?

- Które wydatki państwa można zmniejszyć, a które należy pozostawić w planowanej przez rząd wysokości? Dlaczego tak uważacie?

- Jakie mogą być skutki waszej decyzji?

- Które cele ekonomiczne są najważniejsze w obecnej sytuacji państwa?

 

 

DOCHODY PAŃSTWA

Projekt rządowy

Kwota

w mln zł

Poprawki

komisji

sejmowej

1. Podatki pośrednie (w tym VAT)

54 463,0

 

2. Podatek dochodowy od osób prawnych

12 990,0

 

3. Podatek dochodowy od osób fizycznych

32 838,2

 

4. Inne dochody podatkowe

180,0

 

5. Dochody z prywatyzacji

3 500,0

 

6. Dochody niepodatkowe

12 427,3

 

7. Dochody zagraniczne

37,5

 

RAZEM

116 436,0

 

 

WYDATKI PAŃSTWA

Projekt rządowy

Kwota

w mln zł

Poprawki

komisji

sejmowej

1. Przemysł

99,0

 

2. Budownictwo

97,8

 

3. Rolnictwo

2 028,0

 

4. Leśnictwo

136,5

 

5. Transport

2 042,3

 

6. Łączność

132,4

 

7. Handel wewnętrzny

516,3

 

8. Handel zagraniczny

36,1

 

9. Różne usługi materialne

661,6

 

10. Gospodarka mieszkaniowa

408,2

 

11. Nauka

2 289,7

 

12. Oświata i wychowanie

5 859,3

 

13. Szkolnictwo wyższe

3 700,4

 

14. Kultura i sztuka

980,2

 

15. Ochrona zdrowia

18 213,3

 

16. Opieka społeczna

12 471,8

 

17. Kultura fizyczna i sport

204,4

 

18. Turystyka i wypoczynek

63,3

 

19. Różna działalność

292,1

 

20. Administracja państwowa

 4 938,6

 

21. Wymiar sprawiedliwości

2 673,1

 

22. Bezpieczeństwo publiczne

4 761,9

 

23. Finanse

20 939,2

 

24. Ubezpieczenia społeczne

20 498,5

 

25. Dotacje na zadania gospodarcze

2 661,1

 

26. Różne rozliczenia

11 597,2

 

27. Obrona narodowa

7 238,3

 

28. Urzędy naczelnych organów władz, kontroli i sądownictwa

1 016,7

 

RAZEM

127 736,0

 

 Dane dotyczą dochodów i wydatków planowanych na rok 1997.

 

Początek strony

Powrót