Powrót

PRAWA MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

Podczas realizacji tematu uczniowie poznają prawa mniejszości narodowych. Będą dyskutowali o regulacjach prawnych i o codziennym stosunku do mniejszości narodowych. Przełamywanie stereotypów i tolerancja wobec mniejszości narodowych to główne wątki lekcji.

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- omówić najważniejsze prawa mniejszości narodowych;

- wymienić kilka mniejszości narodowych żyjących obecnie w Polsce;

- ocenić konkretne sytuacje z punktu widzenia przestrzegania lub naruszenia praw mniejszości narodowych.

Środki dydaktyczne

1. Tekst „Co to są mniejszości narodowe?”

2. Ćwiczenie „Mniejszości narodowe”

3. Tekst „Prawa mniejszości narodowych”

4. Ćwiczenie „Kiedy łamane są prawa mniejszości?”

5. Tekst „Szczególne prawa mniejszości narodowych: »za« i »przeciw«”

6. Tekst „Zainteresowanie i zrozumienie zamiast agresji”

7. Test stereotypów

8. Instrukcja do zbierania informacji o mniejszościach narodowych

Propozycja realizacji tematu

WPROWADZENIE

1. Wyjaśnij uczniom, że prawa mniejszości przysługują każdemu, kto jest członkiem jakiejś grupy odrębnej od większości pod pewnym względem: narodowym, religijnym, kulturowym itp. Każdy może zadecydować o swojej przynależności do mniejszości, choć najczęściej wynika ona z faktu urodzenia się i/lub wychowywania w rodzinie lub społeczności o określonej kulturze. Podaj przykłady mniejszości żyjących obecnie w Polsce: narodowych (Niemcy, Ukraińcy, Żydzi, Romowie), religijnych (Świadkowie Jehowy, buddyści, ludzie niewierzący) i innych.

Wyjaśnij, że na lekcji będziecie zajmowali się prawami grupowymi na przykładzie praw mniejszości narodowych.

ROZWINIĘCIE

2. Poproś uczniów o przeczytanie tekstu „Co to są mniejszości narodowe?” i o samodzielne wykonanie testu „Mniejszości narodowe” (materiały pomocnicze nr 1 i 2).

3. Powiedz uczniom, żeby wyobrazili sobie, że są Polakami mieszkającymi w innych państwach. Poleć, aby wypisali prawa, jakie powinny im przysługiwać. Uczniowie mogą zadanie to wykonywać samodzielnie lub w parach. Poproś następnie, żeby przeczytali swoje propozycje i zapisz je na tablicy.

4. Rozdaj materiał pomocniczy nr 3 „Prawa mniejszości narodowych”. Zaproponuj, aby uczniowie porównali swoje propozycje z prawami mniejszości narodowych zapisanymi w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ oraz w dokumencie KBWE. Po przeczytaniu i analizie tekstu poleć uczniom wykonanie ćwiczenia „Kiedy łamane są prawa mniejszości?” (materiał pomocniczy nr 4).

5. Przeprowadź w klasie dyskusję na temat: czy mniejszościom narodowym powinno się przyznawać szczególne prawa, aby wyrównać ich szanse wobec większości? Podziel klasę na dwie grupy: zwolenników i przeciwników szczególnych praw dla mniejszości narodowych. W czasie przygotowania się do dyskusji warto wykorzystać materiał pomocniczy nr 5.

6. Rozdaj uczniom materiał pomocniczy nr 6 „Zainteresowanie i zrozumienie zamiast agresji”. Po przeczytaniu, poproś o wykonanie testu stereotypów (materiał pomocniczy nr 7). Zaproponuj, by uczniowie powiedzieli, czy zgadzają się z zaproponowanymi przez siebie stereotypami. Przeprowadź dyskusję na ten tem.

ZAKOŃCZENIE

7. Rozdaj uczniom „Instrukcję do zbierania informacji o mniejszościach  narodowych” (materiał pomocniczy nr 8). Powiedz, żeby dobrali się w kilkuosobowe grupy, w których będą przygotowywać wystąpienie na następną lekcję. Przydziel każdej grupie jedną z mniejszości narodowych mieszkających w Polsce. Podaj nazwy i adresy organizacji mniejszości narodowych znajdujących się na waszym terenie (jeśli takie są), w których uczniowie mogliby uzyskać pomoc w przygotowaniu ćwiczenia.

Pojęcia i terminy

·prawa mniejszości ·prawa grupowe ·narodowość ·obywatelstwo ·stereotyp ·tolerancja

Uwagi

Prezentację zebranych przez uczniów informacji na temat mniejszości narodowych trzeba przełożyć na następne spotkanie. Także pracę z materiałem pomocniczym nr 6 można przenieść na kolejną lekcję.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Co to są mniejszości narodowe?

W Polsce, podobnie jak w wielu innych państwach, mieszkają wspólnie obywatele różnych narodowości. Najliczniejsi są, oczywiście, Polacy, ale oprócz nich mieszkają w naszym kraju również Niemcy, Litwini, Ukraińcy, Białorusini, Łemkowie, Ormianie, Czesi, Słowacy, Cyganie, Żydzi i ludzie innych narodowości. Grupy obywateli innej narodowości niż większość obywateli danego państwa nazywa się mniejszościami narodowymi. Zatem zamieszkujący Polskę, np. Niemcy, Litwini, Ukraińcy i Białorusini stanowią w naszym kraju mniejszości narodowe. Podobnie Polacy mieszkający w innych państwach należą do tamtejszych mniejszości narodowych.

O przynależności narodowej każdego człowieka decyduje jego osobista deklaracja wyrażona w wolny, nieskrępowany sposób. Nikt nie ma prawa narzucać obywatelom przynależności do określonej grupy narodowej. Każdy ma również prawo do zmiany swej narodowości zgodnie z własnymi przekonaniami. Znane są przykłady osób, które w pewnych okolicznościach zmieniały swą przynależność narodową. Adalbert von Winkler (1838-1918), pochodzący z rodziny mieszkającej w Prusach Wschodnich, mimo iż został wychowany zgodnie z niemiecką tradycją narodową, kiedy dorósł, uznał, że jest Polakiem. Zmienił wówczas nazwisko na Wojciech Kętrzyński i dowiódł swego przywiązania do Polski, biorąc m.in. udział w powstaniu styczniowym, był on również wybitnym historykiem polskim.

W naszym kraju wiele osób zadeklarowało swą przynależność do niemieckiej mniejszości narodowej. Ten sam proces zaobserwować można wśród przedstawicieli innych mniejszości narodowych w Polsce.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Ćwiczenie „Mniejszości narodowe”

Postaw znak „+” przy zdaniu, które uważasz za prawdziwe i znak „-” przy zdaniu, które uważasz za nieprawdziwe. Przygotuj się do uzasadnienia swego wyboru.

1. Mniejszościami narodowymi nazywamy takie grupy obywateli, które mają przewagę liczebną terytorium danego państwa.

2. Mimo iż Adam uważa się za Niemca mieszkającego w naszym kraju, to jest on narodowości polskiej, ponieważ urodził się w Polsce.

3. Polacy stanowią mniejszość narodową w Rosji, natomiast Rosjanie nie są mniejszością narodową w Polsce.

4. Adalbert von Winkler nie miał prawa zmieniać swej przynależności narodowej i dlatego powinien być uznawany, choćby wbrew swojej woli, za Niemca.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Prawa mniejszości narodowych

Mniejszości narodowe, podobnie jak mniejszości rasowe, religijne i inne, posiadają w państwach demokratycznych gwarancję równych praw. Nikt zatem nie może ze względu na swe pochodzenie narodowe mieć mniejszych praw niż pozostali obywatele państwa.

Dla mniejszości narodowych chcących zachować własne tradycje i odrębności kulturalne podstawowe znaczenie ma prawo do posługiwania się własnym językiem. Zostało ono zapisane w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych przyjętym przez ONZ: „W państwach, w których istnieją mniejszości etniczne (tzn. narodowe), religijne lub językowe, osoby należące do tych mniejszości nie mogą być pozbawione prawa do własnego życia kulturalnego, wyznaniowego, do praktykowania własnej religii oraz do posługiwania się własnym językiem”.

Prawo do posługiwania się własnym językiem przez obywateli należących do mniejszości narodowych nie jest jednak jedynym, jakie powinno gwarantować demokratyczne państwo. W 1990 roku zebrali się w Kopenhadze przedstawiciele państw współpracujących ze sobą, w ramach Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Przyjęli dokument szerzej niż dotąd ujmujący prawa mniejszości narodowych.

Oto niektóre z tych praw:

„Osoby należące do mniejszości narodowych mają prawo swobodnego wyrażania, zachowania i rozwijania tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i religijnej oraz utrzymania i rozwijania swojej kultury (...). W szczególności mają one prawo:

(32.1) - swobodnego posługiwania się swoim językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznym;

(32.2) - zakładania i utrzymywania własnych instytucji, organizacji lub stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i religijnych;

(32.4) - ustanawiania i utrzymywania niezakłóconych kontaktów między sobą w obrębie swego kraju, jak również kontaktów poprzez granice z obywatelami innych państw, z którymi łączą ich wspólne pochodzenie narodowe, dziedzictwo kulturalne lub przekonania religijne;

(32.5) - państwa uczestniczące (w Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie), mimo konieczności uczenia oficjalnego języka lub języków zainteresowanego państwa, będą dążyć do zapewnienia osobom należącym do mniejszości narodowych odpowiednich możliwości nauczania ich języka ojczystego lub w ich języku ojczystym, jak również, tam gdzie to możliwe i konieczne, posługiwania się nim wobec władz publicznych (...). W związku z nauczaniem historii i kultury w placówkach oświatowych uwzględnią one także historię i kulturę mniejszości narodowych;

(35) - państwa uczestniczące będą szanować prawo osób należących do mniejszości narodowych do skutecznego uczestnictwa w sprawach publicznych.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4

Ćwiczenie „Kiedy łamane są prawa mniejszości?”

Napisz w oznaczonych miejscach, jakie prawa przysługujące mniejszościom narodowym zostały złamane w opisanych poniżej sytuacjach, pamiętając, że mniejszościom przysługują także wszystkie prawa i wolności, które mają inni obywatele:

1. Władze miasta zabroniły przedstawicielom mniejszości narodowych posługiwania się językiem ojczystym w środkach komunikacji miejskiej.

....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................

2. Dzieciom obywateli, reprezentujących jedną z mniejszości narodowych, odmówiono prawa uczęszczania do szkoły, w której zajęcia prowadzone są w ich ojczystym języku, stwierdzając, że mogą oni chodzić do szkół dostępnych dla wszystkich obywateli.

....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................

3. Władze państwa zabroniły wydawania gazet w języku ojczystym mniejszości narodowych, twierdząc, iż wszyscy obywatele powinni korzystać ze źródeł informacji publikowanych w języku urzędowym.

....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................

4. Sąd Najwyższy państwa X nie uznał odwołania przedstawicieli mniejszości narodowej i utrzymał w mocy decyzję sądu wojewódzkiego, który odmówił rejestracji organizacji mniejszości. Sąd uznał, że organizacja wyraża interesy narodowe obce większości społeczeństwa.

....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................

5. Władze państwa zakazały przedstawicielom mniejszości narodowych wzięcia udziału w międzynarodowym kongresie na temat praw mniejszości, który odbył się w jednym z państw europejskich.

....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 5

Większe prawa dla mniejszości: „za” i „przeciw”

ARGUMENTY „ZA”

Niektóre przywileje dla mniejszości nie dają im większych korzyści, lecz jedynie umożliwiają faktyczną realizację przysługujących im praw, na przykład pełnego uczestniczenia w życiu publicznym państwa.

Specjalne prawa dla mniejszości narodowych, większe niż dla pozostałych obywateli, są uzasadnione, ponieważ mniejszości nie mają np. wystarczających środków finansowych, aby zrealizować przysługujące im prawo do zachowania odrębności przez utrzymywanie własnych szkół, wydawnictw czy placówek kulturalnych. Za wprowadzeniem specjalnych praw dla mniejszości przemawia więc potrzeba stworzenia im takich samych szans, jakie ma większość obywateli.

Jeśli kandydat na posła w wyborach parlamentarnych musi zebrać w swoim okręgu wyborczym dużą liczbę podpisów, aby zarejestrować swoją kandydaturę w komisji wyborczej, to liczba ta może przewyższać liczbę obywateli należących do mniejszości bądź być w praktyce nie do zdobycia. Zwłaszcza wtedy, gdy mniejszości są rozproszone. Oznaczałoby to, że obywatele należący do mniejszości nie będą w stanie wystawić swojego kandydata do parlamentu. Dlatego też przedstawiciele mniejszości powinni mieć prawo zebrania mniejszej liczby podpisów niż pozostali obywatele.

ARGUMENTY „PRZECIW”

Prawo powinno być równe dla wszystkich obywateli bez szczególnego wyróżniania mniejszości, ponieważ wszelkie przywileje są niesprawiedliwe. Nie wszystkie państwa stać na to, aby dodatkowo finansować szkoły czy placówki kulturalne dla mniejszości narodowych. Przedstawiciele mniejszości mają przecież prawo do korzystania ze szkół i innych instytucji dostępnych dla wszystkich grup obywateli. Specjalne prawa dla pewnych grup narodowych czy religijnych mogą ponadto spowodować wzrost niechęci wobec nich ze strony większości. W efekcie ewentualne korzyści z uprzywilejowania mniejszości będą mniejsze niż negatywne konsekwencje takiego postępowania.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 6

Zainteresowanie i zrozumienie zamiast agresji

W wielu państwach zarówno w przeszłości, jak i obecnie dochodzi do konfliktów między obywatelami różniącymi się pochodzeniem narodowym. Bardzo często są one skutkiem przeszłości; choć ich rzeczywiste przyczyny wygasły, to dawne uprzedzenia pozostają ciągle żywe. Taki charakter mają np. wzajemne nieufności między Polakami i Niemcami lub między Polakami i Ukraińcami.

Potrzeba wiele wysiłku i dobrej woli ze strony wszystkich zainteresowanych narodów, aby przezwyciężyć trudne doświadczenia wspólnej historii. Dobry przykład dali tu biskupi polscy. W 1966 roku napisali w liście do biskupów niemieckich o krzywdach narosłych w przeszłości obydwu narodów i wezwali do pojednania słowami: „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”.

U wielu osób odmienności kultury i zwyczajów mniejszości narodowych budzi uczucie niechęci i wywołuje agresję skierowaną przeciw temu, co jest odmienne. Postawie tej często towarzyszą uprzedzenia wynikające z tzw. stereotypów, czyli niesprawiedliwych uogólnień dotyczących całego narodu. Zwalczanie stereotypów jest równie trudne jak przełamywanie wzajemnych uprzedzeń wynikających z historii.

Najbardziej charakterystyczny jest żywy w wielu krajach antysemityzm bez Żydów, tzn. silne negatywne postawy wobec mniejszości żydowskiej, której... w danym kraju nie ma lub jest bardzo nieliczna.

Przykładem działań wynikających z uprzedzeń i stereotypów mogą być zamieszki skierowane przeciw Romom-Cyganom, jakie miały miejsce w 1988 roku w Koninie i w 1991 roku w Mławie. Tłum, niszczący i rabujący domy cygańskie, kierował się wypływającym z utrwalonego stereotypu przekonaniem, iż wszyscy zamożni Cyganie zawdzięczają swą sytuację materialną łamaniu prawa.

Jedynym rozsądnym działaniem na rzecz likwidowania konfliktów między narodowościami jest wzajemne poznanie swoich kultur i traktowanie ich różnorodności jako naturalnej. Kultura i zwyczaje każdej grupy narodowej okażą się interesujące i ciekawe, jeśli tylko zechcemy je poznać.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 7

Test stereotypów

Podkreśl te z przytoczonych niżej opinii, które mogą być uznane za stereotypy. Przygotuj się do uzasadnienia swojego wyboru.

1. Mniejszość czeska w Polsce należy do najmniej licznych.

2. Wszyscy Cyganie to przestępcy i oszuści. Żaden Cygan nie potrafi zarobić uczciwie ani złotówki.

3. Niemcy pogardzają Polakami i dlatego nigdy nie dojdzie do rzeczywistej przyjaźni między tymi narodami.

4. Najwięcej obywateli należących do litewskiej mniejszości narodowej w Polsce mieszka na terenie województwa suwalskiego.

5. Polityka i środki masowego przekazu opanowane są w Polsce przez Żydów.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 8

Instrukcja do zbierania informacji o mniejszościach narodowych

Zbierzcie jak najwięcej informacji na temat jednej z grup narodowych mieszkających w Polsce (nauczyciel poda wam, której), korzystając z pomocy biblioteki szkolnej, nauczycieli geografii i historii, rodziców.

Informacje te przedstawicie pozostałym uczniom klasy. Dotyczyć one powinny między innymi:

a) liczebności tego narodu w Polsce oraz obszarów, na których mieszka

b) państwa, w którym stanowi on większość (jeżeli taki istnieje);

c) jego religii i świąt;

d) narodowych potraw, strojów, muzyki oraz zwyczajów życia codziennego;

e) własnego szkolnictwa oraz organizacji kulturalnych i politycznych działających na terenie Polski.

Postarajcie się, jeśli to możliwe, zilustrować swoje wystąpienie przeźroczami, albumami, nagraniami muzyki ludowej itp. Na przedstawienie powyższych informacji otrzymacie, podobnie jak pozostałe grupy, około pięciu minut. Następnie inni uczniowie będą mieli możliwość zadawania wam pytań.

Początek strony

Powrót