Powrót

ROLA KONSTYTUCJI W PAŃSTWIE

Podstawy ustrojowe większości państw demokratycznych określone są w konstytucji. Reguluje ona sposób funkcjonowania najwyższych organów władzy w państwie oraz zawiera katalog praw i wolności obywatelskich. Podczas zajęć uczniowie zapoznają się ze znaczeniem pojęć „konstytucja” i „konstytucjonalizm” oraz obowiązującym w Polsce systemem ochrony praw konstytucyjnych.

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- wymienić, jakie dziedziny funkcjonowania państwa reguluje konstytucja;

- wyjaśnić znaczenie pojęć „konstytucja” i „konstytucjonalizm”;

- wytłumaczyć, w jaki sposób funkcjonuje system ochrony praw konstytucyjnych w Polsce.

Środki dydaktyczne

1. Tytuły rozdziałów wybranych konstytucji

2. Tekst „Rola konstytucji w państwie”

3. Zadania dla uczniów: „Czy ustawa jest zgodna z konstytucją?”

4. Tekst dowolnej konstytucji, np. „Konstytucja 3 maja”, PWN, Warszawa 1991

Propozycje realizacji tematu

WPROWADZENIE

1. Pokaż uczniom egzemplarz konstytucji państwa demokratycznego. Powiedz im, że jest ona zbiorem najważniejszych praw obowiązujących w państwie. Rozdaj materiał pomocniczy nr 1 zawierający tytuły rozdziałów trzech wybranych konstytucji i poproś ich, aby na tej podstawie odpowiedzieli na pytanie: „Czego dotyczą prawa zapisane w konstytucji?”

ROZWINIĘCIE

2. Rozdaj uczniom tekst „Rola konstytucji w państwie” i poproś o jego uważne przeczytanie. Odpowiedzi na zawarte tam pytania (1-5) uczniowie mogą przygotować indywidualnie lub w grupach.

3. Podziel uczniów na cztery grupy. Następnie rozdaj im po jednym zadaniu zawartym w materiale pomocniczym nr 3. Poproś, aby wyobrazili sobie, że są sędziami trybunału konstytucyjnego, którym przedłożono tekst ustawy uchwalonej przez sejm. Ich zadaniem jest sprawdzenie jej zgodności z konstytucją. Uczniowie powinni wybrać spośród siebie przewodniczącego, który prowadzi obrady oraz sekretarza, który odpowiada za spisanie orzeczenia trybunału. Orzeczenie powinno stwierdzać, czy ustawa jest zgodna z konstytucją oraz zawierać uzasadnienie tego stanowiska.

ZAKOŃCZENIE

4. Zaproponuj uczniom, aby podali przykłady praw przysługujących wszystkim członkom społeczności szkolnej, które powinny zostać zawarte w „konstytucji szkoły”, gdyby taką zamierzano napisać. Zachęć ich do zaprojektowania systemu ochrony tych praw.

Pojęcia i terminy

·konstytucja ·konstytucjonalizm ·trybunał konstytucyjny

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Tytuły rozdziałów wybranych konstytucji

A. Konstytucja 3 maja z 1791 r.

Rozdział I. Religia panująca

Rozdział II. Szlachta i ziemianie

Rozdział III. Miasta i mieszczanie

Rozdział IV. Chłopi, włościanie

Rozdział V. Rząd, czyli oznaczenie władz publicznych

Rozdział VI. Sejm, czyli władza prawodawcza

Rozdział VII. Król, władza wykonawcza

Rozdział VIII. Władza sądownicza

B. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r.

Rodział I. Rzeczpospolita

Rozdział II. Władza ustawodawcza

Rozdział III. Władza wykonawcza

Pozdział IV. Niezawisłe sądy

Rozdział V. Powszechne obowiązki i prawa obywatelskie

C. Ustawa konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. (Mała Konstytucja)

Rozdział I. Zasady ogólne

Rozdział II. Sejm i senat

Rozdział III. Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej

Rozdział IV. Rada Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej (rząd)

Rozdział V. Samorząd terytorialny

Rozdziały dotyczące sądów oraz praw i obowiązków obywateli pochodzą z Konstytucji  Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 r. (z poprawkami uchwalonymi po 1989 roku).

D. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Rozdział I. Rzeczpospolita

Rozdział II. Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela

Rozdział III. Źródła prawa

Rozdział IV. Sejm i Senat

Rozdział V. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

Rozdział VI. Rada Ministrów i administracja rządowa

Rozdział VII. Samorząd terytorialny

Rozdział VIII. Sądy i Trybunały

Rozdział IX. Organy kontroli państwowej i ochrony prawa

Rozdział X. Finanse publiczne

Rozdział XI. Stany nadzwyczajne

Rozdział XII. Zmiana konstytucji

Rozdział XIII. Przepisy przejściowe i końcowe

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Rola konstytucji w państwie

KONSTYTUCJA I KONSTYTUCJONALIZM

Konstytucja jest zbiorem najważniejszych praw obowiązujących w państwie. Oznacza to, że wszystkie inne prawa, np. ustanawiane przez parlament lub rząd, muszą być z nią zgodne. Konstytucja określa podstawy ustroju państwa, wyznacza kompetencje najważniejszych organów władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, ustala zależności między nimi oraz zawiera katalog praw i obowiązków obywateli. W systemach demokratycznych twórcy konstytucji poszukują takich rozwiązań, aby pogodzić skuteczność działania organów władzy z ochroną praw i wolności przysługujących obywatelom. Muszą oni zatem rozstrzygnąć problem, ile władzy przydzielić poszczególnym instytucjom (parlamentowi, rządowi, prezydentowi itp.), aby mogły one działać skutecznie dla dobra publicznego, a zarazem nie zagrażać prawom i wolnościom obywateli. Zasada, zgodnie z którą zadaniem konstytucji jest takie ograniczenie władzy instytucji państwowych, aby nie mogły być naruszane prawa i wolności obywateli, nazywa się konstytucjonalizmem.

Ponieważ konstytucja jest dokumentem, na którym opiera się funkcjonowanie państwa, zawarte w niej prawa powinny być możliwie trwałe. Wówczas konstytucja cieszy się zaufaniem i szacunkiem obywateli. Tam, gdzie system polityczny jest stabilny, konstytucje przez długi czas nie wymagają zasadniczych zmian. Np. konstytucja Stanów Zjednoczonych powstała w 1787 roku jako pierwsza na świecie i obowiązuje do dziś. Z biegiem lat niezbędne okazało się jednak wniesienie kolejnych uzupełnień, tzw. poprawek (do chwili obecnej stanowią one ledwie dwa procent całej konstytucji). Gwarancją nadrzędnej rangi konstytucji jest szczególny tryb jej uchwalania i zmieniania. Najczęściej ustawę zasadniczą parlament uchwala kwalifikowaną większością głosów (np. 2/3), następnie bywa ona zatwierdzana przez całe społeczeństwo w referendum. Procedura ta zapewnia wyłączenie najważniejszych spraw ustrojowych (organizacji władzy i praw człowieka) z gry parlamentarnej, czyli swobodnego podejmowania decyzji przez aktualną większość i narzucania jej mniejszości. Zasada ta uważana jest za fundament nowoczesnego ustroju konstytucyjnego.

POLSKIE KONSTYTUCJE

W dziejach naszego państwa obowiązywało już kilka konstytucji. Pierwsza, zwana Konstytucją 3 maja, została uchwalona w 1791 roku - jako druga na świecie po amerykańskiej. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku sejm przyjął tzw. Małą Konstytucję, która zawierała jedynie postanowienia dotyczące kompetencji i wzajemnych zależności między najważniejszymi organami władzy w państwie, nie określała natomiast praw i wolności obywateli. Uchwalenie Małej Konstytucji wynikało z konieczności ustalenia podstawowych zasad koniecznych dla funkcjonowania państwa w obliczu gwałtownych zmian politycznych (odzyskania niepodległości i budowy ustroju opartego na zasadach demokratycznych). Dopiero w 1921 roku przyjęta została właściwa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, zwana od miesiąca, w którym ją uchwalono, „marcową”. Zawierała ona szeroki zakres praw obywatelskich, korzystając z najważniejszych dokumentów w polskiej tradycji demokratycznej. Po przejęciu władzy przez Józefa Piłsudskiego związany z nim obóz polityczny podjął starania o wzmocnienie władzy wykonawczej. W rezultacie w 1935 roku została uchwalona Konstytucja „kwietniowa” nadająca większe kompetencje prezydentowi. Po zakończeniu drugiej wojny światowej władzę w Polsce przejęła - z pominięciem zasad demokratycznych - partia komunistyczna. Jej przywódcy zamierzali dokonać całkowitej zmiany ustroju państwa, opierając się na totalitarnych rozwiązaniach przyjętych w ZSRR. Zasady nowego ustroju zostały określone początkowo w Małej Konstytucji z 1947 roku, a następnie w Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z 1952 r. Od czasu porozumień Okrągłego Stołu zawartych w 1989 roku stopniowo przywrócony został w naszym kraju system demokratyczny. Dokonano wielu poprawek w Konstytucji z 1952 roku, a w 1992 roku uchwalono kolejną w naszej historii Małą Konstytucję, określającą wzajemne zależności między parlamentem, rządem i prezydentem. Wiosną 1997 roku Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego RP zakończyła prace nad projektem nowej konstytucji. Zgromadzenie Narodowe po uchwaleniu ostatecznej wersji projektu, przekazało go prezydentowi, który wniósł swoje poprawki. Poprawki te uzyskały akceptację Zgromadzenia Narodowego. 25 maja 1997 roku odbyło się ogólnokrajowe referendum, w wyniku którego nowa konstytucja została przyjęta.

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY

Doświadczenia historyczne wskazują, że prawa zawarte w konstytucji rzeczywiście wpływają na funkcjonowanie państwa oraz zyskują zaufanie obywateli, jeżeli istnieje system umożliwiający ich egzekwowanie. W Polsce został on wprowadzony dopiero wraz z powołaniem Trybunału Konstytucyjnego.

Trybunał Konstytucyjny bada zgodność z Konstytucją przyjętych lub proponowanych ustaw, międzynarodowych umów oraz celów lub działalności partii. Ma też rozpatrywać skargi konstytucyjne oraz rozstrzygać spory kompetencyjne między centralnymi organami państwa.

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i powszechnie obowiązujące, jednak w ciągu dwóch lat od wejścia w życie Konstytucji te orzeczenia Trybunału, które dotyczyć będą ustaw uchwalonych przed jej wejściem w życie, nie będą ostateczne. Będzie je rozpatrywać - tak jak dotychczas - Sejm.

Piętnastce sędziów Trybunału wybieranych na dziewięć lat przez Sejm Konstytucja gwarantuje niezawisłość. Nie mogą oni należeć do partii, związku zawodowego ani prowadzić działalności nie do pogodzenia „z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów”.

Warto przypomnieć, że w świetle Małej Konstytucji ustawę zaskarżyć mogli jedynie: prezydent, premier, rząd, grupa 30 senatorów, 50 posłów, komisje sejmowe i senackie, Trybunał Stanu, Rzecznik Praw Obywatelskich. W nowej konstytucji wprowadzono zasadę obywatelskiej skargi konstytucyjnej. Oznacza to, że każdy obywatel będzie mógł bezpośrednio zaskarżyć akt prawny do Trybunału Konstytucyjnego.

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH

Czasami może się zdarzyć tak, że nie akt prawny, tylko działanie jest sprzeczne z konstytucją. Takim naruszeniem prawa zajmuje się Rzecznik Praw Obywatelskich. Przede wszystkim stoi on na straży zapisanych w konstytucji praw i wolności obywatelskich. Rzecznik odpisuje wnioskodawcy, czy jego prośba o podjęcie interwencji zasługuje na uwzględnienie. Jeżeli tak, Rzecznik może sam zająć się sprawą bądź zlecić to innemu organowi, albo też poprzestać na wskazaniu interweniującej osobie przysługujących jej środków działania. Jeśli Rzecznik stwierdzi naruszenie prawa, przesyła jednostce, która je naruszyła, opinię o sposobie załatwienia sprawy. Rzecznik może też wystąpić z wnioskiem o ukaranie winnej osoby, na przykład poprzez zastosowanie sankcji służbowych.

Pytania:

1. Co to jest konstytucja?

2. Co oznacza pojęcie konstytucjonalizm?

3. Kiedy powstała pierwsza polska konstytucja?

4. Dlaczego niektóre polskie konstytucje nazywano „małymi”?

5. Jaką rolę pełni w państwie Trybunał Konstytucyjny?

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Zadania dla uczniów: „Czy ustawa jest zgodna z konstytucją?”

A. Fragment Konstytucji 3 maja z 1791 r.:

„Wszelka władza społeczności ludzkiej początek swój bierze z woli narodu. Aby więc całość państw, wolność obywatelska i porządek społeczności w równej wadze na zawsze zostały, trzy władze rząd narodu polskiego składać powinny i z woli prawa niniejszego na zawsze składać będą, to jest: władza prawodawcza w stanach zgromadzonych (sejm i senat), władza najwyższa wykonawcza w królu i Straży (rządzie) i władza sądownicza w jurysdykcjach (sądach) na ten koniec ustawionych lub ustanowić się mających”.

Ustawa do rozpatrzenia przez Trybunał Konstytucyjny:

„Sejm i senat postanawiają, że od tej chwili zostanie zlikwidowana władza wykonawcza. Całą swoją dotychczasową władzę król i Straż Praw przekazują sejmowi, który połączy w sobie władzę prawodawczą i wykonawczą. Przez najbliższe trzy lata istnieć będzie władza sądownicza, a po tym czasie funkcję tę przejmie senat i powołane przezeń sądy”.

B. Fragment Konstytucji marcowej RP z 17 marca 1921 r.:

„Art. 110. Obywatele polscy, należący do mniejszości narodowościowych, wyznaniowych lub językowych, mają równe z innymi obywatelami prawo zakładania, nadzoru i zawiadywania swoim własnym kosztem zakładów dobroczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz używania w nich swobodnie swej mowy i wykonywania przepisów swej religii.

Art. 111. Wszystkim obywatelom poręcza się wolność sumienia i wyznania. Żaden obywatel nie może być z powodu swego wyznania i przekonań religijnych ograniczony w prawach przysługujących innym obywatelom (...)”.

Ustawa do rozpatrzenia przez Trybunał Konstytucyjny:

„Sejm RP postanawia, że posłami i senatorami mogą być tylko obywatele narodowości polskiej. Każdy obywatel kandydujący w wyborach parlamentarnych musi pisemnie wyrzec się swej przyznależności do jakiegokolwiek kościoła, z wyjątkiem Kościoła rzymskokatolickiego”.

C. Fragment ustawy konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. (Małej Konstytucji)

„Art. 87.1. Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom nietykalność osobistą. Pozbawienie obywatela wolności może nastąpić tylko w przypadkach określonych ustawą. Zatrzymany powinien być zwolniony, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie doręczono mu postanowienia sądu lub prokuratora o aresztowaniu.

2. Ustawa ochrania nienaruszalność mieszkań i tajemnicę korespondencji. Przeprowadzenie rewizji domowej dopuszczalne jest jedynie w przypadkach określonych ustawą”.

Ustawa do rozpatrzenia przez Trybunał Konstytucyjny:

„Z uwagi na stale wzrastającą liczbę przestępstw Sejm RP postanawia, że od chwili ogłoszenia tej ustawy obywatele mogą być pozbawieni wolności na dwa tygodnie bez konieczności przedstawiania im przez prokuratora lub sąd postanowienia o aresztowaniu. Ponadto policjanci prowadzący śledztwo mogą zgodnie z własnym uznaniem i bez niczyjej zgody przeszukiwać mieszkania obywateli oraz czytać ich korespondencję”.

D. Fragment Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.

„Art. 32.1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lu gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.”

Ustawa do rozpatrzenia przez Trybunał Konstytucyjny:

„Obywatele, którzy uzyskali wyższe wykształcenie powinni być traktowani przez władze publiczne ze szczególnym szacunkiem”.

Początek strony

Powrót