Powrót

PRL - pomiędzy życiem oficjalnym a prawdziwym

To, co można było wyczytać w konstytucji PRL-u i innych oficjalnych dokumentach, odbiegało w dramatyczny sposób od rzeczywistości życia publicznego. W ustroju określanym mianem "demokracji socjalistycznej" łamane były podstawowe zasady demokracji, naruszano prawa człowieka, instytucje państwowe miały charakter fasadowy. W czasie zajęć uczniowie zestawiają oficjalną wizję życia publicznego z rzeczywistością oraz szukają przykładów naruszeń praw człowieka w latach 1944-1989.

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

Środki dydaktyczne

1. Wybrane fragmenty oficjalnych dokumentów, zawierających ustrojowe zasady PRL

2. "Migawki z PRL-u" - fragmenty książki J. Karpińskiego Portrety lat. Polska w odcinkach 1944- -1988

3. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka - wyjątki

4. "Barwy PRL-u" - fragmenty książki J. Karpińskiego Między komunizmem a demokracją oraz inne przygotowane przez nauczyciela i/lub uczniów ilustracje, gazety oficjalne i podziemne, inne eksponaty, takie jak kartki żywnościowe itp.

Przebieg zajęć

1. Na podstawie informacji, które posiadasz oraz zawartych w materiale pomocniczym nr 1 dokumentów przedstaw uczniom założenia ustrojowe Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Pamiętaj przy tym, że nazwy "PRL" zaczęto oficjalnie używać dopiero od momentu uchwalenia konstytucji z 1952 roku. Główne zasady ustrojowe wypisz na tablicy lub poproś o to uczniów. Wyjaśnij, że realia życia w PRL-u - podobnie jak w innych krajach realnego socjalizmu - w dramatyczny sposób odbiegały od oficjalnych założeń.

2. Zaproponuj uczniom, by podzielili się na cztery grupy i uważnie zapoznali z odpowiednimi fragmentami tekstu "Migawki z PRL-u". W razie potrzeby wyjaśnij, kim były wspomniane w tekście osoby, wytłumacz niezrozumiałe skróty. Następnie - po dyskusji w grupie - uczniowie kolejno przedstawiają wynikające z lektury rozbieżności pomiędzy rzeczywistym a oficjalnym obrazem życia publicznego, ilustrując je wybranymi przez siebie przykładami oraz innymi przyniesionymi materiałami i eksponatami.

3. Poproś, by uczniowie - w grupach lub indywidualnie - zestawili listę najważniejszych praw i wolności na podstawie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, a następnie wskazali, które z przedstawionych w materiale pomocniczym nr 2 działań władz, naruszały te prawa. Jeżeli uznasz to za stosowne, wyniki pracy uczniów mogą zostać zapisane na tablicy. Poinformuj uczniów, iż niezależne organizacje - szykanowane przez władze - starały się informować społeczność międzynarodową o przypadkach łamania praw człowieka w PRL. Ważną rolę odgrywały rzetelne raporty Komitetu Helsińskiego w Polsce, powołanego po wprowadzeniu stanu wojennego.

4. Uczniowie czytają tekst "Barwy PRL-u" i omawiają zarysowaną przez autora wizję życia publicznego w Polsce lat 1944-1989. Na ile ten obraz odpowiada to ich wyobrażeniom, budowanym na podstawie informacji, które posiadają z innych źródeł - rozmów z rodzicami, filmów i lektur" Zwróćcie uwagę, że życie w PRL-u, bywało nie tylko straszne, ale i groteskowe. Zilustrujcie tę tezę przykładami.

5. Wyjaśnij, że ważnym elementem życia publicznego były w PRL-u dowcipy polityczne. W sytuacji, gdy opinia publiczna nie mogła być wyrażana w jawny i normalny sposób, to właśnie dowcipy pomagały radzić sobie z rzeczywistością i w swoisty sposób komentować działania władz. Zaproponuj uczniom konkurs na najlepszy dowcip polityczny z czasów PRL-poproś, by każdy zgromadził jak najwięcej takich żartów i przyniósł je na następną lekcję. Poradź uczniom, by zwrócili się o pomoc do swoich rodziców, krewnych i dorosłych znajomych. Na kolejnych zajęciach rozstrzygnijcie konkurs na najlepszy dowcip polityczny (może być oczywiście kilka nagród) i zdecydujcie, co można dalej zrobić z zebranymi żartami - można na przykład przygotować "Wieczór humoru z czasów PRL-u" dla uczniów z innych klas albo stworzyć "Wielką księgę dowcipu politycznego".

Pojęcia i terminy

*komunizm *socjalizm *demokracja socjalistyczna *gospodarka socjalistyczna *cenzura *aparat władzy *opozycja *prawa człowieka *realny socjalizm

Uwagi

Poproś, by przygotowując się do lekcji uczniowie porozmawiali ze swoimi rodzicami o życiu w czasach PRL-u, o tym czego się bali, co ich drażniło, śmieszyło, a jakie - ich zdaniem - były dobre strony życia w tym systemie. Przygotuj także (lub poproś o to uczniów) materiały ilustrujące życie codzienne w tych czasach - gazety, zdjęcia, kartki żywnościowe itp.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 22 lipca 1994 roku (fragmenty)

(...) W chwili wyzwolenia Polski, w chwili, gdy sojusznicza Armia Czerwona i wraz z nią Wojsko Polskie wypędzają okupanta z Kraju, w tym momencie musi powstać legalny ośrodek władzy, który pokieruje walką narodu o ostateczne wyzwolenie. Dlatego Krajowa Rada Narodowa, tymczasowy parlament narodu polskiego powołała Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego jako legalną tymczasową władzę wykonawczą dla kierowania walką wyzwoleńczą narodu, zdobycia niepodległości i odbudowy państwowości polskiej.

(...) Krajowa Rada Narodowa i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego działają na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku, jedynie obowiązującej konstytucji legalnej uchwalonej prawnie. Podstawowe założenia konstytucji z 17 marca 1921 r. obowiązywać będą aż do zwołania wybranego w głosowaniu powszechnym, bezpośrednim, równym, tajnym i stosunkowym Sejmu Ustawodawczego, który uchwali, jako wyraziciel woli narodu, nową konstytucję.

(...) Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, przystępując do odbudowy państwowości polskiej, deklaruje uroczyście przywrócenie wszystkich swobód demokratycznych, równości wszystkich obywateli bez różnicy rasy, wyznania i narodowości, wolności organizacji politycznych, zawodowych, prasy, sumienia. Demokratyczne swobody nie mogą jednak służyć wrogom demokracji. Organizacje faszystowskie, jako antynarodowe, tępione będą z całą surowością prawa.

(...) Własność, zrabowana przez Niemców poszczególnym obywatelom, chłopom, kupcom, rzemieślnikom, drobnym i średnim przemysłowcom, instytucjom i kościołowi, będzie zwrócony prawowitym właścicielom.

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ze zmianami z dnia 22 lipca 1976 roku (fragmenty)

Art. 2.1. Lud pracujący sprawuje władzę państwową przez swych przedstawicieli, wybieranych do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i do rad narodowych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.

2. Przedstawiciele ludu w Sejmie Rzeczypospolitej Ludowej i w radach narodowych są odpowiedzialni przed swymi wyborcami i mogą być przez nich odwoływani.

Art. 3.1. Przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu jest Polska Zjednoczona Partia Robotnicza.

Art. 5. Polska Rzeczypospolita Ludowa:

1) ochrania i rozwija socjalistyczne zdobycze polskiego ludu pracującego miast i wsi, jego władzę i wolność,

2) zapewnia obywatelom uczestnictwo w rządzeniu i popiera rozwój różnych form samorządności ludzi pracy,

5) urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej, likwiduje wyzysk człowieka przez człowieka i przeciwdziała naruszaniu zasad współżycia społecznego (...)

Art. 6. Polska Rzeczpospolita Ludowa w swej polityce:

1) kieruje się interesami Narodu Polskiego, jego suwerenności, niepodległości i bezpieczeństwa, wolą pokoju i współpracy między narodami (...)

Art. 7. Polska Rzeczpospolita Ludowa urzeczywistnia i rozwija demokrację socjalistyczną.

Art. 8.3. Wszystkie organy władzy i administracji państwowej działają na podstawie przepisów prawa.

Art. 20.1. Najwyższym organem władzy państwowej jest Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Art. 38.1. Rada Ministrów jest naczelnym wykonawczym i zarządzającym organem władzy.

Art. 62. Sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko ustawom.

Art. 67.2. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mają równe prawa bez względu na płeć, urodzenie, wykształcenie, zawód, narodowość, rasę, wyznanie oraz pochodzenie i położenie społeczne.

Art. 68.1. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mają prawo do pracy, to znaczy prawo do zatrudnienia za wynagrodzeniem według ilości i jakości pracy.

Art. 82.1. Polska Rzeczypospolita Ludowa zapewnia obywatelom wolność sumienia i wyznania. Kościół i inne związki wyznaniowe mogą swobodnie wypełniać swoje funkcje religijne. Nie wolno zmuszać obywateli do niebrania udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych. Nie wolno też nikogo zmuszać do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych.

Art. 83.1. Polska Rzeczypospolita Ludowa zapewnia obywatelom wolność słowa, druku, zgromadzeń i wieców, pochodów i manifestacji.

Art. 84.1. W celu rozwoju aktywności politycznej, społecznej, gospodarczej i kulturalnej ludu pracującego miast i wsi Polska Rzeczypospolita Ludowa zapewnia obywatelom prawo zrzeszania się.

Art. 86.1. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uczestniczą w sprawowaniu kontroli społecznej, w konsultacjach i dyskusjach nad węzłowymi problemami rozwoju kraju oraz zgłaszają wnioski.

Art. 87.1. Polska Rzeczypospolita Ludowa zapewnia obywatelom nietykalność osobistą. Pozbawienie obywatela wolności może nastąpić tylko w przypadkach określonych ustawą. (...)

2. Ustawa ochrania nienaruszalność mieszkań i tajemnicę korespondencji. Przeprowadzenie rewizji domowej dopuszczalne jest jedynie w przypadkach określonych ustawą.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Migawki z PRL-u

MATERIAŁ DLA GRUPY I

1944 20 lipca w gronie komunistów w Moskwie w porozumieniu z władzami radzieckimi zapadła decyzja o utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, a więc swego rodzaju prowizorycznego rządu dla Polski.

1945 Na początku marca przebywający w konspiracji przywódcy podziemia otrzymali zaproszenie na rozmowy z przedstawicielami Armii Czerwonej, po czym zawieziono ich do Moskwy do więzienia.

1946 Na podstawie dekretu z 5 lipca utworzono Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, który przejął kompetencje ministra spraw wewnętrznych i administracji dotyczące "kontroli rozpowszechniania wszelkiego rodzaju utworów za pomocą druku, obrazu i żywego słowa". Cenzura istniała od początku władzy komunistycznej w Polsce, natomiast od połowy 1946 roku zaczął działać specjalny urząd cenzorski.

1947 W kwietniu PPR sformułowała program "bitwy o handel", czyli o zlikwidowanie handlu prywatnego. 2 czerwca Sejm uchwalił ustawę "o zwalczaniu drożyzny i nadmiernych zysków w obrocie handlowym".

1948 Od 25 do 28 sierpnia odbywał się we Wrocławiu "Światowy kongres intelektualistów w obronie pokoju". (...) Przewodniczący kongresu, pisarz radziecki Aleksander Fadiejew pierwszego dnia przeciwstawił ideologię postępową "żandarmom amerykańskiej cywilizacji? i "kontynuatorom Goebbelsa".

1949 5 sierpnia wydano dekret "o ochronie wolności sumienia i wyznania", przewidujący kary więzienia między innymi za "nadużywanie wolności wyznania i sumienia w celach wrogich ustrojowi".

1950 28 października zwołany w trybie nagłym Sejm uchwalił ustawę o zmianie systemu pieniężnego (reformie walutowej) obowiązującej od 30 października. Ceny i płace przeliczano w stosunku 3 nowe złote za 100 starych, natomiast przy wymianie oszczędności można było otrzymać tylko 1 nowy złoty za 100 starych, a więc traciło się trzykrotnie.

1951 31 lipca przed Najwyższym Sądem Wojskowym w Warszawie rozpoczął się proces czterech generałów (Stanisława Tatara, Franciszka Hermana, Jerzego Kirchmayera i Stefana Mossora) oraz pięciu innych oficerów. Jak głosił komunikat PAP: "Przestępcza działalność ich obliczona była na to, by umożliwić imperialistom oderwanie polskich ziem zachodnich od macierzy i przyłączenie ich do neohitlerowskich Niemiec oraz przekształcenie pozostałej Polski w niewolniczą kolonię imperialistów". (...) 13 sierpnia czterech generałów skazano na dożywotnie więzienie, a pozostałych oskarżonych na kary od 10 do 15 lat więzienia. Kary, jak na rozmiary zarzucanych przestępstw, były niskie, ale w innych ówczesnych procesach oficerów tajnie orzekano i natychmiast wykonywano kary śmierci.

1952 18 lipca Bierut przedstawił w Sejmie projekt konstytucji PRL, mówiąc, że obydwie konstytucje przedwojenne służyły interesom kapitalistów i obszarników, oraz że w krajach kapitalistycznych prawa i swobody demokratyczne są fikcją i oszustwem. (...) 22 lipca uchwalono konstytucję PRL...

1953 Ukazujące się od marca 1945 roku w Krakowie katolickie pismo społeczno-kulturalne "Tygodnik Powszechny" przestało się ukazywać po 8 latach (...). Powodem represji było odmówienie przez redakcję zamieszczenia nekrologu Stalina.

1954 Pod koniec roku Władysław Gomułka, więziony od trzech lat, został przyjęty do szpitala MBP. (...) 13 grudnia zawiadomiono go, że nie jest już pozbawiony wolności. Informacje o zwolnieniu Gomułki podano oficjalnie do wiadomości po półtora roku: w kwietniu 1956...

MATERIAŁ DLA GRUPY II

1955 21 lipca w Warszawie na placu im. Stalina (później nazwanym placem Defilad) podpisano protokół o przekazaniu przez rząd ZSRR rządowi PRL Pałacu Kultury i Nauki - "daru narodu radzieckiego dla bratniego narodu polskiego". Pałac nosił imię Stalina.

1956 28 czerwca zastrajkowali robotnicy wydziału W3 (produkcji wagonów towarowych) w Zakładach imienia Stalina w Poznaniu, znanych poprzednio i później jako zakłady Hipolita Cegielskiego. Strajk rozszerzył się na inne wydziały i inne zakłady pracy. Na placu Wolności odbyło się olbrzymie zgromadzenie. Tłum szturmował gmach wojewódzkiego urzędu bezpieczeństwa, zdobyto wojewódzki komitet partii, więzienie, szturmowano stację zagłuszającą. Przeciw demonstrantom zostało użyte wojsko, było co najmniej kilkadziesiąt ofiar śmiertelnych.

1957 Tygodnik studentów i młodej inteligencji "Po prostu" (...) zawieszono na wakacje, ale po wakacjach nie pozwolono go wznowić. 3 września w domu akademickim przy placu Narutowicza w Warszawie odbył się wiec protestacyjny przeciw zamknięciu "Po prostu". Przez kilka dni trwały w Warszawie starcia milicji z demonstrantami lub przechodniami.

1958 24 września na zebraniu partyjnych działaczy oświatowych Gomułka mówił o "emblematach religijnych". Posługiwał się nazwą ogólną i nie używał słowa "krzyż". Powiedział, że "tylko państwo ma prawo ustalania, jakie emblematy mogą się znajdować na ścianach izb szkolnych". Nie przewidywano, aby o sprawach szkoły decydowali uczniowie, rodzice lub nauczyciele. "jedynym gospodarzem szkoły jest państwo" - stwierdził Gomułka.

1959 31 lipca ogłoszono zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego, zgodnie z którym "w związku z trudnościami pełnego zaopatrzenia rynku w mięso" poniedziałek będzie "dniem bezmięsnym". W restauracjach i w stołówkach nie będzie się tego dnia podawać potraw mięsnych, w sklepach zaś "sprzedawane będą jedynie podroby, salcesony, kaszanki, słonina i smalec".

1960 Od 27 lipca do 3 października sądzono w Warszawie 23 pracowników Warszawskich Zakładów Garbarskich. oskarżeni przyznawali, że nielegalnie (bez państwowego zezwolenia) garbowali skóry, co prokuratura potraktowała jako kradzież dokonaną w zorganizowanej grupie. Prokurator zażądał kary śmierci dla dyrektora Eugeniusza Galickiego i Michała Nowaka. Sąd skazał trzech oskarżonych na dożywotnie więzienie, resztę na kary od 8 do 15 lat więzienia.

1961 14 lipca Sejm uchwalił ustawę "o ewidencji i kontroli ruchu ludności", mówiącą o "obowiązku meldunkowym", który powstaje w przypadku przebywania w jakiejkolwiek miejscowości dłużej niż trzy dni". W hotelach i "w miejscowościach uzdrowiskowych" należało zameldować się "przed upływem 24 godzin od chwili przybycia".

1962 Na początku lutego zamknięto Klub Krzywego Koła, ośrodek dyskusji i wymiany myśli, który był jedną z najistotniejszych pozostałości ruchu klubowego z lat 1955/1956.

1963 Rada Ministrów ustaliła, że zostanie obniżona zawartość tłuszczu w mleku i w śmietanie.

1964 Z datą 14 marca 34 pisarzy i naukowców wysłało do ówczesnego premiera Józefa Cyrankiewicza list protestujący przeciw brakowi papieru i ograniczeniom cenzuralnym. (...) Na początku kwietnia rozeszły się informacje o wstrzymywaniu druku utworów sygnatariuszy listu.

1965 19 lipca wydano wyrok w sprawie Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, oskarżonych "o sporządzanie i rozpowszechnianie opracowań zawierających szkodliwe dla interesów państwa polskiego, fałszywe wiadomości dotyczące stosunków politycznych i społeczno-gospodarczych w Polsce". Oskarżeni napisali "List otwarty do członków PZPR i ZMS przy Uniwersytecie Warszawskim". Jacka Kuronia skazano na 3 lata więzienia, Karola Modzelewskiego na 3 i pół roku.

MATERIAŁ DLA GRUPY III

1966 W maju i na początku czerwca władze zarządziły zmotoryzowane gonitwy za kopią obrazu Najświętszej Marii Panny wędrującą z diecezji do diecezji. Zdarzały się przypadki porywania samochodu z obrazem, zakrywania obrazu plandeką i krępowania sznurami. (...) Na początku września biskup katowicki przejął kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej z diecezji warszawskiej, ale nie dowiózł jej do Katowic. Obraz zatrzymała milicja i przewiozła na Jasną Górę z zakazem dalszej wędrówki. Tam obraz internowano: milicja pilnowała bram wyjazdowych z klasztoru, rewidując wyjeżdżające samochody.

1967 15 kwietnia Stocznia Gdańska otrzymała imię Lenina. Zenon Kliszko odsłonił tablicę pamiątkową, zaś ambasador ZSRR Aristow oświadczył, że spełniło się marzenie Lenina, by Polska i ZSRR żyły w braterskiej przyjaźni.

1968 Gdy minister szkolnictwa wyższego usunął dwu studentów z Uniwersytetu Warszawskiego, zwołano wiec (zgromadzenie studenckie) w obronie pokrzywdzonych, który zaczął się 8 marca w południe przed biblioteką uniwersytecką. Podczas rozmów delegacji z prorektorem Zygmuntem Rybickim, studenci czekali przed rektoratem, otoczeni przez osoby, nazwane później "aktywem". Przybysze ci, przywiezieni autokarami, zachowywali się jak funkcjonariusze, porywali studentów do autokarów, zabierali legitymacje i indeksy. Apele delegacji w rektoracie i interwencja profesorów na dziedzińcu spowodowały, że studentów wypuszczono z autokarów. "Aktyw" odjechał, ale następnie na teren Uniwersytetu wbiegł wyposażony bojowo oddział milicji, bijąc uciekających studentów.

1969 1 czerwca odbyły się wybory do Sejmu i rad narodowych. Podano, że w wyborach wzięło udział ponad 97% osób uprawnionych, zaś kandydaci Frontu Jedności Narodu otrzymali powyżej 99% ważnych głosów. Według podanych wyników okrąg w Sosnowcu przewyższył inne procentem głosów na kandydatów "mandatowych". Wszyscy otrzymali powyżej 99,6% głosów.

1970 15 grudnia robotnicy w Gdańsku nie podjęli pracy, tłumy gromadziły się na mieście, zwłaszcza pod gmachem KW, Komendy Miejskiej MO i prezydium MRN. Tłum podpalił budynek KW, z którego żołnierze strzelali do demonstrantów. Wojsko strzelało do tłumu przed dworcem. (...) 16 grudnia zgromadzono oddziały wojskowe przed Stocznią Gdańską. Rano, gdy robotnicy usiłowali wyjść za bramę, oddano do nich salwę.

1971 Niektórych dygnitarzy, odpowiedzialnych za strzelanie do robotników w grudniu 1970 roku, za karę mianowano ambasadorami...

1972 8 października Sąd Wojewódzki w Opolu wydał wyrok w sprawie Jerzego i Ryszarda Kowalczyków. Uznano, że Jerzy Kowalczyk usiłował w nocy z 5 na 6 października 1971 rok wysadzić w powietrze aulę Wyższej szkoły Pedagogicznej w Opolu oraz, że jego brat Ryszard mu w tym pomagał. Jerzego Kowalczyka skazano na karę śmierci, Ryszarda na 25 lat więzienia. (...) Surowość kary spowodowała liczne protesty, które - być może - wpłynęły na to, że 21 stycznia 1973 roku Rada Państwa skorzystała z prawa łaski wobec Jerzego Kowalczyka, zamieniając mu karę śmierci na 25 lat więzienia.

1973 12 kwietnia Sejm podjął uchwałę "o zadaniach narodu i państwa w wychowaniu młodzieży i jej udziale w budowaniu socjalistycznej Polski". Uchwała mówiła o socjalizmie i budowie "drugiej Polski". Według uchwały, "patriotyczną powinnością" jest urzeczywistnienie "ideałów socjalizmu".

1974 W Chorzowie Breżniew został honorowym górnikiem PRL. Wręczono mu galowy mundur, czapkę z zielonym pióropuszem, lampkę i "symboliczny kilof górniczy". 21 lipca Gierek oświadczył, że Rada Państwa nadała Breżniewowi... Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari. Breżniewa sfotografowano z orderem i wstęgą; może uważał, że Virtuti Militari jest czymś w rodzaju czapki z pióropuszem, a może zażądał, by udekorowano go orderem prawdziwym i wyraził w ten sposób uznanie dla tradycji tego orderu przyznawanego wyłącznie za czyny bohaterskie.

1975 5 grudnia, przed rozpoczęciem VII zjazdu PZPR, oddano do użytku Dworzec Centralny w Warszawie, jak podano, na 33 miesiące przed planowanym terminem. Ciekawi mogli spostrzec, że w niektórych miejscach dyktą zasłonięto przepaście. Miały tam być schody lub korytarze, których budowy nie zdołano dostatecznie przyspieszyć.

1976 25 czerwca strajkowały liczne zakłady pracy. W Radomiu strajk zaczął się w Zakładach Metalowych i rozszerzył się na inne przedsiębiorstwa. Robotnicy uformowali pochód i poszli pod gmach komitetu wojewódzkiego PZPR. Po południu gmach komitetu podpalono. Odpowiedzią władz na demonstracje były masowe aresztowania, bicie aresztowanych i usuwanie robotników z pracy.

MATERIAŁ DLA GRUPY IV

1977 7 maja na klatce schodowej domu przy ulicy Szewskiej w Krakowie znaleziono zwłoki Stanisława Pyjasa, który był współpracownikiem KOR-u i wiadomo było, że śledzi go policja.

1978 11 stycznia 61 osób (na ogół naukowców i ludzi sztuki) powołało Towarzystwo Kursów Naukowych, które miało opiekować się rozpoczętymi w roku akademickim 1977/1978 wykładami Uniwersytetu Latającego.

1979 2 marca stanął przed sądem Kazimierz Świtoń, założyciel Komitetu Wolnych Związków Zawodowych w Katowicach, pod zarzutem pobicia czterech funkcjonariuszy milicji w cywilu, którzy w październiku 1978 roku wychodzącego z kościoła Świtonia ciągnęli do samochodu milicyjnego. Materiał dowodowy świadczył, że to cywilni funkcjonariusze napadli na oskarżonego i go pobili. Świtonia skazano na rok więzienia, ale wobec powszechnych protestów zwolniono go 6 marca.

1980 W połowie lipca strajki zaczęły się w Lublinie, w połowie sierpnia w Stoczni Gdańskiej i następnie szybko objęły inne zakłady pracy Wybrzeża, a wkrótce inne rejony kraju, zwłaszcza Górny i Dolny Śląsk. 16 sierpnia powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Gdańsku z Lechem Wałęsą jako przewodniczącym. 17 sierpnia komitet przedstawił 21 postulatów, wśród których była "akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych".

1981 W nocy z 12 na 13 grudnia do kilku tysięcy mieszkań wkroczyła milicja. Aresztowano ludzi według przygotowanych spisów. Przygotowano "ośrodki odosobnienia", wyznaczono zespoły policyjne i wskazano im cele działania. Przygotowano ekipy, które przerywały połączenia telefoniczne i zapewniały blokadę ruchu. (...) Reakcją na stan wojenny były strajki: w Stoczni Gdańskiej, w Hucie imienia Lenina, w Hucie Katowice, w kopalniach śląskich (gdzie strajki trwały najdłużej), w licznych zakładach pracy Wrocławia. Stocznię Gdańską wojsko otoczyło 14 grudnia, 16 grudnia do Stoczni wdarło się ZOMO. ZOMO atakowało kolejne zakłady pracy...

1982 31 sierpnia, w drugą rocznicę porozumień w Gdańsku, w całej Polsce odbyły się demonstracje uliczne. Manifestantów atakowały oddziały ZOMO używając broni palnej. W Lubinie zastrzelono trzy osoby.

1983 12 maja w komisariacie przy ul. Jezuickiej w Warszawie milicjanci pobili 19-letniego Grzegorza Przemyka, który zmarł 14 maja w szpitalu. W jego pogrzebie 19 maja uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy osób.

1984 19 października ks. Popiełuszko wracał samochodem z Bydgoszczy. Funkcjonariusz MO zatrzymał samochód. (...) 30 października z zalewu koło Włocławka wydobyto zwłoki ks. Popiełuszki. 2 listopada poinformowano o aresztowaniu dwu osób: zastępcy dyrektora departamentu w MSW (w stopniu pułkownika) i podpułkownika z tegoż departamentu...

1985 27 września 21-letni nauczyciel szkoły podstawowej w Gdańsku Wojciech Jankowski zwrócił się do ministra obrony narodowej o umożliwienie mu odpracowania służby wojskowej, niezgodnej z jego przekonaniami. W liście przesłał książeczkę wojskową. W listopadzie odmówił przyjęcia karty mobilizacynej, aresztowano go i 23 grudnia Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni skazał go za odmowę służby wojskowej na 3 i pół roku więzienia.

1986 W roku 1986 zostało aresztowanych kilku znanych działaczy konspiracyjnych: 11 stycznia w Gdańsku członek TKK Bogdan Borusewicz, 31 maja w Warszawie członek TKK Zbigniew Bujak, członek RKW Konrad Bieliński i Ewa Kulik (Borusewicz, Bujak i Ewa Kulik ukrywali się od 13 grudnia 1981 roku, Konrad Bieliński - od wyjścia z internowania we wrześniu 1982 roku).

1987 9 listopada aresztowano we Wrocławiu przywódcę "Solidarności Walczącej" Kornela Morawieckiego i Hannę Łukowską-Karniej. Morawieckiemu nie przedstawiono zarzutów, wiążących się bezpośrednio z działalnością polityczną: oskarżono go o przemyt i o posługiwanie się fałszywym dowodem osobistym.

1988 1 listopada premier Rakowski podjął decyzję o likwidacji Stoczni Gdańskiej. W pismach niezależnych oceniono tę decyzję jako ekonomicznie błędną i spowodowaną chęcią zemsty.

Wszystkie cytaty z: J. Karpiński, Portrety lat. Polska w odcinkach 1944-1988, Polonia, Londyn 1989

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

Art. 1. Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi w swej godności i prawach. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Art. 2. Każdy człowiek jest uprawniony do korzystania z wszystkich praw i wolności wyłożonych w niniejszej DEKLARACJI, bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub jakiekolwiek inne różnice.

Nie wolno ponadto czynić żadnej różnicy w zależności od sytuacji politycznej, prawnej lub międzynarodowej kraju lub obszaru, do którego dana osoba przynależy, bez względu na to czy jest on niepodległy, powierniczy, autonomiczny lub poddany innym ograniczeniom suwerenności.

Art. 3. Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swojej osoby.

Art. 4. Nikt nie może pozostawać w stanie niewolnictwa lub służebności; niewolnictwo i handel niewolnikami we wszystkich formach są zakazane.

Art. 5. Nikt nie może być poddany torturom lub okrutnemu, nieludzkiemu albo upokarzającemu traktowaniu lub karaniu.

Art. 6. Każdy ma prawo do tego, by wszędzie uznawano jego osobowość prawną.

Art. 7. Wszyscy są równi wobec prawa i są uprawnieni, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, do jednakowej ochrony prawnej. Wszyscy są uprawnieni do jednakowej ochrony przed jakąkolwiek dyskryminacją, będącą pogwałceniem niniejszej DEKLARACJI, i przed jakimkolwiek podżeganiem do takiej dyskryminacji.

Art. 8. Każdy człowiek ma prawo do skutecznego odwołania się do kompetentnych sądów krajowych przeciw czynom stanowiącym pogwałcenie podstawowych praw przyznawanych mu przez konstytucję lub przez prawo.

Art. 9. Nikt nie może być poddany arbitralnemu zatrzymaniu i aresztowaniu lub wygnaniu z kraju.

Art. 10. Każdy człowiek przy rozstrzyganiu o jego prawach i zobowiązaniach lub o skierowaniu przeciwko niemu oskarżenia o przestępstwo jest uprawniony na warunkach całkowitej równości do sprawiedliwego i publicznego wysłuchania przez niezależny i bezstronny sąd.

Art. 11.1. Każdy człowiek oskarżony o popełnienie przestępstwa ma prawo, aby uznawano go za niewinnego dopóty, dopóki wina nie zostanie udowodniona mu zgodnie z prawem podczas publicznego procesu, w którym miał wszystkie gwarancje konieczne do obrony.

2. Nikt nie może być uznany za winnego popełniania jakiegokolwiek przestępstwa na skutek działania lub zaniechania, które według prawa krajowego lub międzynarodowego nie stanowiło przestępstwa w chwili tego działania lub zaniechania. Nie wolno także wymierzać kary cięższej niż ta, która była stosowana w chwili popełniania przestępstwa.

Art. 17.1. Każdy człowiek, zarówno sam, jak i wespół z innymi, ma prawo do posiadania własności.

2. Nikt nie może być arbitralnie pozbawiony swojej własności.

Art. 18. Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii; prawo to obejmuje wolność zmiany religii lub wiary, oraz wolności głoszenia swej religii lub wiary, bądź indywidualnie, bądź wespół z innymi ludźmi, publicznie lub prywatnie poprzez nauczanie, praktykowanie, uprawianie kultu i praktyk religijnych.

Art. 19. Każdy człowiek ma prawo do wolności poglądów i swobody ich wyrażania; prawo to obejmuje swobodę posiadania niezależnych poglądów, poszukiwania, otrzymywania i rozpowszechniania informacji i idei wszelkimi środkami, bez względu na granice.

Art. 20.1. Każdy człowiek ma prawo do wolności pokojowego zgromadzania się i zrzeszania.

2. Nikogo nie można zmuszać, aby należał do jakiegoś zrzeszenia.

Art. 21.1. Każdy człowiek ma prawo do uczestniczenia w rządzeniu swym krajem bezpośrednio lub swobodnie wybranych przedstawicieli.

2. Każdy człowiek ma prawo równego dostępu do służby publicznej w swym kraju.

3. Wola ludu będzie podstawą władzy rządu; wola ta będzie wyrażona w okresowo przeprowadzanych i rzetelnych wyborach, które powinny być powszechne i równe oraz przeprowadzone w tajnym głosowaniu lub innej zapewniającej wolne głosowanie procedurze.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4

Barwy PRL-u

(...) Przez czterdzieści lat rządziła w Polsce spółka z ograniczoną odpowiedzialnością: Polska stała się własnością koncernu Komunizm i Policja. Koncern coś budował i produkował, miał cele ideowe, ale bardzo ważne było też dlań chronienie władzy i utrudnianie możliwości jej zmiany (...). Nie o wszystkim decydowano na miejscu, ale tu była rada nadzorcza, zespół właścicieli - zarządców odpowiedzialnych za znaczną część poczynań. Skład tego zespołu nie zawsze był znany, czasem wydawało się, że nazywa się on Biuro Polityczne (partii komunistycznej). Wiadomo jednak, że o ważnych sprawach (takich jak użycie wojska przeciw robotnikom w roku 1970 lub wprowadzenie stanu wojennego w roku 1981) decydowały jakieś węższe (lub w ogóle inne) zespoły, tajne i nienazwane. (...)

Państwo mogło z zewnątrz wydawać się kontynuacją przeszłości i nawet przypominać państwa zwyczajne: od lutego 1947 roku zbierało się zgromadzenie zwane Sejmem, w latach 1947-1952 urzędował funkcjonariusz nazywany prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej, od końca grudnia 1944 roku obradowały zespoły nazywane rządem lub Radą Ministrów. Od czasu do czasu powoływano (a następnie likwidowano) Najwyższą Izbę Kontroli, istniały sądy, zaś pod koniec czterdziestolecia (1944-1984) powołano nawet Naczelny Sąd Administracyjny, Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu. Rzecz jednak w tym, że od początków moskiewskich (od lipca 1944 roku) państwo opanowali komuniści, którzy umieli posługiwać się terrorem i zwalczać swych przeciwników, byli przeciw wolnej grze sił politycznych i demokracji (między innymi w doktrynie i w praktyce byli przeciw wyborom w zwykłym sensie tego słowa). (...)

Państwo zwalczało niezależność i kierowało produkcją państwową. (...)

Gospodarka, o której mówiło się, że jest planowana, była tak zorganizowana, że złotówki nie zawsze mogły pełnić funkcję bonów towarowych. Wtedy używano małych kartek z nazwą towaru, z napisem cukier lub mięso. Były też talony na samochody i książeczki mieszkaniowe. (...)

Do zarządzania krajem służyło prawo, które zarządcy rozumieli następująco. Po pierwsze, trzeba znaleźć specjalistów, którzy zaprojektują dekrety i ustawy potrzebne zarządcom, po drugie - ludzi skłonnych podnosić ręce do góry, gdy będzie się te dekrety i ustawy uchwalać, po trzecie - takich, których siły i środki (na przykład broń) mogą być użyte, by te dekrety i ustawy wykonać. Nazywa się ten proceder stanowieniem i stosowaniem prawa. Prawo było narzędziem władzy dostosowywanym do jej potrzeb i zamiarów. Miało chronić władców przed niezależnością i niepodporządkowywaniem się obywateli. Prawo karne służyło do karania morderców i złodziei (na ogół prywatnych, nie państwowych) oraz do karania osób, które chciały organizować się bez pozwolenia i bez pozwolenia rozpowszechniać i wymieniać informacje i idee. (...)

Wykonywaniem prawa zajmowała się przede wszystkim policja, władcy zaś traktowali prawo jako wewnętrzne komunikaty policyjne, mówiące co policja ma robić, kogo szukać i kogo łapać (teksty przepisów nie zawsze w tym celu wystarczały, uzupełniano je dokładniejszymi instrukcjami pozaprawnymi), po drugie, prawo było ostrzeżeniem skierowanym do ludu i mówiącym, że policja może być uruchomiona przeciw tym, którzy narażają się władcom.

Policji i prawa używano dla obrony i ochrony rządzących, ich władzy i ich instytucji. Mówiono o ochronie państwa i rozumiano ją szeroko: rządzący uważali (może słusznie), że niezależność i niepodporządkowanie im zagrażają i przypisywali sobie możliwość veta (zakazywania, odmowy udzielania zezwoleń) w dowolnych sprawach. Natomiast możliwości prawnej obrony roszczeń zwykłych ludzi przeciw sprawującym władzę były ograniczone. (...)

Były różne okresy rządów, bardziej i mniej krwawe. W połowie lat pięćdziesiątych rządzący zgodzili się, że terror nie powinien im grozić (był to główny temat XX zjazdu KPZR w lutym 1956 roku). Podobnie zdecydowano w Polsce: przesadą jest, by policja zbyt często więziła i torturowała towarzyszy partyjnych. Zyskali na tym również zwykli mieszkańcy kraju (policja wówczas złagodniała). Także później policja starała się stosować terror w sposób dostosowany do okoliczności: bez przesady, bez odpowiedzialności i bardzo często bez podpisu. Gdy trudno było sprawę ukryć, rządzący dawali czasem zrozumienia, że nie odpowiadają za swych wykonawców i - dla uspokojenia ludu - gotowi byli dopuścić do ukarania wykonawców zbyt krwawych. (...)

Koncern opanował informację, miał własną prasę, radio i telewizję. Zarządcy twierdzili w dodatku, że są to społeczne środki informacji (co zwykłych ludzi dodatkowo denerwowało). Władcy popularyzowali swoją ideologię. Głosili, że świat jest materialny (przekonanie, że Boga i duszy nie ma, było przekonaniem państwowym). Oficjalnie było także wiadomo, że Związek Radziecki ma rację. (...)

Kolor komunizmu to przez czterdzieści lat był czerwony kolor sztandarów. (...) Ale życie przez czterdzieści lat było szare... Komunizm to był kontakt człowieka z władzą w sklepie (bo sklepy w komunizmie należały do władzy państwowej). To kilkanaście lat oczekiwania na mieszkanie. To utrudnienia w pracy rolnika, któremu grożono wywłaszczeniem (jeśli nie dziś, to za parę lat) i który nie był w stanie zdobyć narzędzi, maszyn, środków ochrony roślin. To niszczenie zasobów naturalnych, bo uważano je za niczyje, nikt za nie nie odpowiadał, zaś władcy mieli ważniejsze zainteresowania niż zapobieganie szkodliwym następstwom swoich decyzji gospodarczych. Komunizm to sytuacja pracownika, który nie ma właściwych warunków pracy, bo nikt nie jest zainteresowany w tym, aby dostarczyć na czas surowce, narzędzia lub ubrania ochronne. To blokady w karierze, w wielu dziedzinach i rodzajach zawodów zastrzeżonej dla osób gotowych do posłuszeństwa. Komunizm to kontakty z policją i więzieniem, na które narażał się ten, kogo policja podejrzewała, że ustrój mu się nie podoba, że próbuje coś robić bez zezwolenia w dziedzinach, które władza sobie zastrzegła, że zwłaszcza chciałby coś w ustroju zmienić albo zastąpić go innym. Te sytuacje nie skłaniały do uśmiechu, a jeśli opowiadano dowcipy polityczne, to świadczyły one o braku zwykłej prasy, zwykłej opinii publicznej i zwykłego życia politycznego.

Źródło: Jakub Karpiński, Między komunizmem a demokracją, Verba, Chotomów 1992

 

Początek strony

Powrót