Powrót

Wybory jako podstawa demokracji

Wybory parlamentarne są podstawową procedurą demokracji przedstawicielskiej. Czy jednak sam fakt głosowania obywateli na kandydatów do parlamentu wystarcza, aby nazwać wybory demokratycznymi? Na zajęciach uczniowie zapoznają się z cechami, jakie powinny charakteryzować współczesne wybory demokratyczne. Zastanawiają się także nad zagrożeniami politycznymi, jakie wynikają z pominięcia którejś z nich.

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

Środki dydaktyczne

1. Tekst "Wybory a demokracja"

2. Tekst "Krótka historia praw wyborczych"

3. Ćwiczenie "Tworzymy ordynację wyborczą"

Przebieg zajęć

1. Rozpocznij zajęcia od zadania uczniom pytania: czym są wybory demokratyczne? Odpowiedzi uczniów zapisuj na tablicy. Pamiętaj, że odpowiedzi muszą uwzględniać takie określenia jak: wybory wolne, powszechne, tajne, równe, bezpośrednie lub proporcjonalne. Jeśli nie pojawią się one w odpowiedziach uczniów, musisz naprowadzić na nie za pomocą pytań pomocniczych.

2. Następnie zapowiedz uczniom, że na obecnych zajęciach będziecie się zajmować jedynie pierwszymi czterema cechami wyborów demokratycznych, ponieważ bezpośredniość lub proporcjonalność nie stanowią o tym, czy wybory mają charakter demokratyczny.

3. Rozdaj uczniom materiał pomocniczy nr 1. Poproś o uważne przeczytanie i zastanowienie się jakie mogą być konsekwencje wyborów przeprowadzonych z pominięciem każdego z wymienionych w tekście elementów.

4. Po zakończeniu lektury przeprowadź cztery kolejne "burze mózgów". Podstawą do każdej z nich będzie pytanie: jakie konsekwencje będzie miało pominięcie w przeprowadzanych wyborach tej cechy? (odpowiednio: wolność wyborów, powszechność, równość i tajność). Zapisuj odpowiedzi uczniów na tablicy. Jeśli uznasz podane zagrożenia za niewystarczające, uzupełniaj je na bieżąco.

5. Sporządź na tablicy podaną niżej tabelkę, która pozwoli usystematyzować ci udzielane przez uczniów odpowiedzi.

wybory nie spełniające

warunku

skutki

zagrożenia

dla demokracji

wolności

   

powszechności

   

tajności

   

równości

   

 

6. Przedyskutuj z uczniami, jakie ograniczenia praw wyborczych są zrozumiałe i do przyjęcia w państwie demokratycznym (np. wiek, upośledzenie umysłowe, popełnienie poważnego przestępstwa, brak obywatelstwa, stałe zamieszkiwanie poza granicami), a jakie - znane z historii (np. cenzus majątkowy, brak praw wyborczych dla kobiet) - stanowią dziś anachronizm. Odpowiedzi uczniów przedstaw na tablicy w formie tabelki.

Ograniczenie

słuszne

niesłuszne

   

 

7. Poproś uczniów, aby na podstawie materiału pomocniczego nr 1 zdefiniowali pojęcia biernego i czynnego prawa wyborczego. Skoryguj ewentualne błędy. Poleć, żeby uczniowie zastanowili się, czy słusznie w społeczeństwie demokratycznym bierne prawo wyborcze podlega większym ograniczeniom niż czynne.

8. W ramach podsumowania zajęć poproś uczniów o przeczytanie uprzednio rozdanego materiału pomocniczego nr 2. Wyjaśnij, że proces kształtowania się demokracji w Europie i na świecie można znakomicie prześledzić na podstawie historii praw wyborczych, pojęcia bowiem współczesnej demokracji i czteroprzymiotnikowych wyborów parlamentarnych warunkują się nawzajem.

9. Jeżeli uznasz to za stosowne, jako pracę domową możesz zadać ćwiczenie "Tworzymy ordynację wyborczą".

Pojęcia i terminy

*wybory pięcioprzymiotnikowe *wybory demokratyczne: wolne, równe, tajne, powszechne *wybory proporcjonalne *wybory większościowe *bierne prawo wyborcze *czynne prawo wyborcze

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Wybory a demokracja

Bardzo często demokrację polityczną utożsamia się z wolnymi wyborami. [...] O tym czy wybory są rzeczywiście wolne, decydują następujące względy:

1. Wybory do ciał przedstawicielskich i, jeśli jest to przewidziane w konstytucji, na inne stanowiska władcze (np. prezydenta kraju), muszą odbywać się regularnie, zgodnie z ustalonymi prawnie terminami upływu kadencji. Samowolne przedłużanie trwania mandatu, poza wyznaczone terminy, godzi w zasadę wolnych wyborów.

2. Do udziału w ubieganiu się o stanowiska władcze (np. posłów i senatorów) winny być dopuszczone na równych prawach wszystkie legalnie działające siły polityczne kraju. Delegalizacja (prawny zakaz działania), a przez to wyłączenie z wyborów może być czymś zupełnie wyjątkowym, opartym na bardzo solidnych podstawach prawnych i faktycznych (np. może dotyczyć organizacji czynnie praktykującej terroryzm).

3. Bierne prawo wyborcze, to jest możność ubiegania się o stanowisko obsadzane w drodze wyborów, powinno przysługiwać wszystkim obywatelom. Wyjątki (np. ze względu na pozbawienie prawomocnym wyrokiem sądowym praw publicznych czy ubezwłasnowolnienie z powodu trwałej choroby psychicznej) muszą być określone bardzo restryktywnie (w sposób ograniczający). [...]

5. Kandydaci i popierające ich ugrupowania polityczne w trakcie kampanii wyborczej muszą mieć zapewnione jednakowe warunki prawne swobodnego upowszechniania swoich poglądów i zdobywania społecznego poparcia. Do tego konieczna jest wolność prasy, zgromadzeń i manifestacji oraz wolność zrzeszania się.

6. Sam akt głosowania musi odbywać się w sposób swobodny, bez nacisków, pod kontrolą społeczną. W organizowaniu wyborów (komisje wyborcze) i ustalaniu ich wyników powinni brać udział sami obywatele. Jednocześnie rezultaty wyborów muszą podlegać kontroli niezawisłych sądów. Jest oczywiste, że wszelkie fałszerstwa wyborcze, utrudnianie obywatelom oddawania w sposób nieskrępowany głosów zgodnie z ich przekonaniami i sympatiami politycznymi, godzą w zasadę wolnych wyborów.

7. Zasady obliczania oddanych głosów i ustalania wyników wyborów muszą być jednakowe i jednakowo stosowane wobec wszystkich osób i ugrupowań kandydujących w wyborach.

8. Wybory powinny być powszechne i równe, a głosowanie powinno odbywać się tak, by była zagwarantowana jego tajność. [...]

Wybory powszechne to takie, w których zarówno w roli kandydatów (bierne prawo wyborcze), jak i głosujących (czynne prawo wyborcze) mogą uczestniczyć wszyscy dorośli obywatele państwa. Współcześnie powszechność praw wyborczych nie jest w państwach demokratycznych kwestionowana. [...]

O powszechności wyborów decyduje nie tylko to, czy wszyscy obywatele dysponują czynnym prawem wyborczym, ale także i to, czy mają warunki, aby z tego prawa korzystać. W celu ułatwienia obywatelom dostępu do urn w większości państw demokratycznych prowadzi się rejestry wyborców, do których z urzędu są wpisywani wszyscy uprawnieni mieszkający w danym obwodzie głosowania. [...]

Równość prawa wyborczego oznacza dwie przede wszystkim kwestie. Po pierwsze to, że każdy dysponuje tą samą liczbą głosów (na ogół tylko jednym), wedle brytyjskiej zasady - "one man, one vote" (jeden człowiek, jeden głos). Obecnie warunek ten jest powszechnie spełniany. Po drugie, chodzi o to, aby "waga głosu" była w każdym okręgu taka sama, tzn. aby w każdym okręgu dla wyboru jednego deputowanego była potrzebna mniej więcej taka sama liczba głosów. [...]

Waga tajności aktu wyborczego nie jest dziś poddawana w wątpliwość. Tajność zapewnia głosującemu bezpieczeństwo, usuwając obawę, że osoby nieżyczliwe wyborcy (np. przeciwnicy polityczni) mogłyby go szykanować z powodu treści oddanego głosu. Naruszenie tajności głosowania jest uważane za jedno z najpoważniejszych przestępstw przeciw wyborom i może być przyczyną ich unieważnienia. [...]

Władysław T. Kulesza, Piotr Winczorek, Demokracja u schyłku XX wieku, Warszawa 1992, str. 77-80

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Krótka historia praw wyborczych w Polsce na tle wyborów w świecie

1505 - Prawo Nihil novi - od tej chwili król nie może ustanowić żadnego prawa bez zgody sejmu, składającego się z dwóch izb: poselskiej i senatorskiej. Posłów wybiera cała szlachta.

1573 - Pierwsza wolna elekcja. W wyborze króla może uczestniczyć cała szlachta, stanowiąca 8% całej ludności kraju; w żadnym kraju ówczesnej Europy tak duża część społeczeństwa nie stanowi o wyborze władz państwa.

1787 - Amerykanie uchwalają Konstytucję Stanów Zjednoczonych. Parlament jest wybieralny. Głosować mogą biali mężczyźni, którzy mają własny majątek, płacą określone podatki i mają ukończone 21 lat.

1791 - Konstytucja 3 maja. Zniesienie wolnej elekcji, tron polski staje się dziedziczny. Do izby poselskiej swoich przedstawicieli wybierają teraz także miasta królewskie.

1793 - Po raz pierwszy w historii Europy odbywają się wybory powszechne (w ówczesnym rozumieniu): wszyscy dorośli Francuzi wybierają Konwent, głosować mogą jednak tylko mężczyźni.

1807 - Napoleon Bonaparte ustanawia Księstwo Warszawskie i nadaje mu konstytucję. Władza ustawodawcza należy do sejmu. Prawo wyboru posłów mają również mieszczanie i chłopi, o ile płacą podatki.

1815 - Konstytucja Królestwa Polskiego, nadana przez cara Aleksandra I pozbawia chłopów praw wyborczych. Pierwsza poł. XIX w. - W Anglii rozwija się ruch na rzecz powszechnego prawa wyborczego (czartyści).

1848/9 - Wiosna Ludów w Europie. Polacy z zaborów pruskiego i austriackiego mogą brać udział w wyborach parlamentarnych.

1868 i 1870 - Na mocy dwóch poprawek do Konstytucji Stanów Zjednoczonych Murzyni otrzymują wolność i prawa wyborcze. W 1869 kobiety - po raz pierwszy na świecie uzyskują prawa wyborcze na terytorium Wyoming, a w 1893 - w stanie Colorado.

Lata 60/80 XIX w. w Europie - Ustanowienie rządów konstytucyjnych w większości państw kontynentu. Wybory parlamentarne są powszechne (choć dotyczy to tylko mężczyzn) albo są związane z cenzusem majątkowym. W Austro-Węgrzech Polacy z Galicji uczestniczą w wyborach. Głosowanie odbywa się w tzw. kuriach, w zależności od przynależności społecznej, terytorialnej i zawodowej.

1893 - Kobiety uzyskują prawa wyborcze w Nowej Zelandii, a pięć lat później w Związku Australijskim.

1906 - Po raz pierwszy w Europie w Finlandii, prawo głosu zdobywają kobiety. Rozwija się światowy ruch na rzecz praw wyborczych kobiet.

1919 - W styczniu odbywają się pierwsze w niepodległej Polsce wybory do Sejmu Ustawodawczego, są to wybory: powszechne, bezpośrednie, równe, tajne i proporcjonalne; kobiety mają równe prawo głosu z mężczyznami.

1920 - Do udziału w wyborach w Stanach Zjednoczonych zostają dopuszczone kobiety. W powstałych po I wojnie światowej krajach Europy Środkowej kobiety uzyskują również prawa wyborcze.

1921 - 17 marca Sejm uchwala Konstytucję RP, tzw. "marcową". Władza ustawodawcza należeć ma do dwuizbowego parlamentu. Czynne prawo wyborcze do sejmu mieli obywatele po skończeniu 21 roku życia (bierne - po 24), a do senatu po ukończeniu 30 roku życia (bierne - po 40). Władza wykonawcza należy do prezydenta i rządu. Prezydenta wybiera Zgromadzenie Narodowe (sejm i senat).

1935 - 23 kwietnia parlament uchwala nową konstytucję (kwietniową). Głowę państwa ma wybierać naród, ale tylko spośród dwóch kandydatów. Jednego może zgłosić sam prezydent, drugiego - Zgromadzenie Elektorów, wyłonione wcześniej przez sejm i senat. Podniesiono cenzus wieku przy prawie wyborczym - żeby móc wybierać posłów, trzeba mieć co najmniej 24 lata. W wyborach senatorów mają prawo brać udział osoby po wyższych studiach, oficerowie, kawalerowie orderów państwowych i przedstawiciele ludności w samorządzie terytorialnym. Część senatu pochodzi z nominacji prezydenta.

1945 - Francuzki zdobywają prawo głosu.

1946 - Referendum m.in. dotyczące utrzymania senatu. Na podstawie sfałszowanych wyników senat zostaje zniesiony.

1947 - Wybory do jednoizbowego Sejmu Ustawodawczego; również wyniki tych wyborów zostały sfałszowane. Zwycięzcą zostaje ogłoszony tzw. Blok Demokratyczny opanowany przez członków i zwolenników PPR.

1952 - Nadanie państwu nazwy Polska Rzeczpospolita Ludowa i nowej konstytucji, zatwierdzonej przez Stalina. Zniesienie urzędu prezydenta, zastąpionego przez Radę Państwa. Parlament jest jednoizbowy. Wybory według konstytucji, nazywanej często "stalinowską" są powszechne, bezpośrednie, równe i tajne. Jest jednak tylko jedna lista kandydatów zgłoszona przez Front Jedności Narodu, kierowany przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR). Ponadto władze nakłaniają do głosowania jawnego (głosowanie bez skreśleń). Sejm odgrywa niewielką rolę, ponieważ cała władza należy do partii rządzącej. Oficjalnie podawana frekwencja wyborcza, przekraczająca 99% jest wprawdzie zawyżana, ale udział w wyborach rzeczywiście ma charakter masowy.

1971 - Na mocy referendum w Szwajcarii wszystkie kobiety uzyskują prawo do głosowania w wyborach i referendach na szczeblu federalnym, a w roku 1991 - na podstawie wyroku Sądu Federalnego - ostatni szwajcarski kanton został zmuszony do przyznania kobietom prawa głosu na szczeblu kantonu.

1989 luty/kwiecień - Obrady Okrągłego Stołu - rozmowy rządu z opozycją solidarnościową. Zmiany ustrojowe - sejm i senat, ustanowienie urzędu prezydenta wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe. Uchwalenie ordynacji wyborczej do wyborów czerwcowych. Zgodnie z tą ordynacją PZPR i jej sojusznicy mają zagwarantowane 65% miejsc w sejmie. Wybory do senatu są całkowicie demokratyczne. Plakat wyborczy do sejmu X kadencji wzywający do głosowania na kandydatów NSZZ "Solidarność"

1989 - 4 czerwca NSZZ "Solidarność" wygrywa wybory (99% miejsc w senacie i wszystkie nie zarezerwowane dla PZPR i jej sojuszników miejsca w sejmie). W wyborach bierze udział 63% uprawnionych do głosowania.

1989, lipiec - Jednym głosem ponad wymaganą większość prezydentem zostaje Wojciech Jaruzelski.

1990 maj - Pierwsze wolne wybory samorządowe.

1990 listopad/grudzień - Na mocy zmienionej konstytucji, w II turze powszechnych i wolnych wyborów prezydentem zostaje przewodniczący NSZZ "Solidarność" Lech Wałęsa. Frekwencja wyborcza wynosi 53%.

1991 listopad - Pierwsze całkowicie wolne wybory do Sejmu i Senatu RP. Do parlamentu wchodzi wiele partii i ugrupowań politycznych - duże rozbicie utrudnia powołanie stabilnego rządu.

1992 październik - Uchwalenie małej konstytucji, regulującej podstawowe zasady ustrojowe Rzeczypospolitej Polskiej.

1993 - W Republice Południowej Afryki Murzyni uzyskują takie prawa jak biali i uczestniczą w wyborach parlamentarnych. Prezydentem zostaje były wieloletni więzień polityczny walczący o prawa Murzynów, Nelson Mandela.

1993 wrzesień - Przedterminowe wybory parlamentarne w kraju; zgodnie z większościową ordynacją wyborczą obowiązuje tzw. próg 5-procentowy. Partia, która nie uzyska odpowiedniej liczby głosów, nie wprowadza swoich posłów do sejmu. Los taki dotyka wielu ugrupowań politycznych; 30% głosujących nie ma swoich przedstawicieli w sejmie. Frekwencja wyborcza - 52%.

1994 - Drugie wybory samorządowe.

1995 - W wyborach powszechnych w II turze prezydentem RP zostaje Aleksander Kwaśniewski.

Opracował: Maciej Podbielkowski

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Tworzymy ordynację wyborczą

Na podstawie zdobytych na zajęciach wiadomości sporządź własny projekt ordynacji wyborczej do samorządu szkolnego. W swoim projekcie musisz uwzględnić wszystkie elementy wyborów demokratycznych poznane na lekcji.

Początek strony

Powrót