Powrót

O obowiązkach i odpowiedzialności

Życie społeczne w ogóle, a życie publiczne w szczególności, nie mogłoby się toczyć, gdyby jego uczestnicy nie brali na siebie jakichś zobowiązań, a następnie się z nich nie wywiązywali (przynajmniej niektórzy i przynajmniej w pewnym stopniu...). Społeczeństwo wspiera się na sieci obywatelskiego zaangażowania, o mocy której decyduje między innymi to, na ile jej uczestnicy podejmują odpowiedzialność za pewne fragmenty wspólnego życia. Uczniowie dowiadują się, w jak różnych kontekstach używane są pojęcia "obowiązek" i ?odpowiedzialność".

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

Środki dydaktyczne

1. Hasło odpowiedzialność (słownik języka polskiego)

2. Instrukcja do gry edukacyjnej "CAŁKOWICIE, W PEWNYM STOPNIU, WCALE"

3. Tekst "Odpowiedzialność moralna"

4. Tekst "Wyciek ropy"

5. Tabela "Kto jest za to odpowiedzialny"

Przebieg zajęć

1. Wyjaśnij uczniom, że tematem lekcji będą dwa pojęcia, związane zresztą z zagadnieniami poruszanymi na poprzednich zajęciach. Są to "obowiązek" i "odpowiedzialność". Życie społeczne w ogóle, a życie publiczne w szczególności, nie mogłoby się toczyć, gdyby jego uczestnicy nie brali na siebie jakichś zobowiązań, a następnie się z nich nie wywiązywali (przynajmniej niektórzy i przynajmniej w pewnym stopniu...).

Poproś uczniów, by w zwięzły, ale interesujący sposób opisali na kratkach jakąś prawdziwą sytuację, która niedawno im się przytrafiła i w której ktoś nie wywiązał się ze swojego obowiązku. Uczniowie mogą - jeśli chcą - wykonać to zadanie anonimowo. W przypadku gdy ktoś nie może przypomnieć sobie żadnej tego rodzaju sytuacji, nauczyciel może zezwolić na wymyślenie takiej historyjki. Następnie nauczyciel zbiera wszystkie teksty, miesza je i rozdaje - losowo - każdemu po jednej. Uczniowie zapoznają się z tekstem, nadają mu literacki tytuł oraz zastanawiają się, jakiego obowiązku opis ten dotyczy oraz z czego wynika. Przeczytajcie na głos 2-3 najbardzie interesujące historyjki. Zapiszcie na tablicy główne kategorie obowiązków, które pojawiły się w opowiadaniach. Poproś, by uczniowie zastanowili się, z czego obowiązki te wynikają (norma prawna - w tym nakaz administracyjny, norma kulturowa i obyczajowa, norma moralna, norma religijna).

2. Poprowadź rozmowę w klasie na temat: dlaczego ludzie czasem nie wywiązują się ze swoich obowiązków" Oczywiście najlepiej będzie, jeśli uczniowie odwołają się do doświadczeń opisanych w historyjkach, które wcześniej pisali i czytali. Zadbaj, by wymienione zostały między innymi takie przyczyny: cechy osobowościowe (X. jest leniwy), niejasny zakres odpowiedzialności (Y. nie wie, że coś należało do jego obowiązków), rozmycie odpowiedzialności (A. wydaje się, że ktoś inny miał to zrobić), zaniedbanie, przeciążenie obowiązkami. Poproś, by każdy na własny użytek zastanowił się, który z wymienionych przez uczniów powodów niewywiązywania się z obowiązków w jakiejś wybranej dziedzinie (dom, szkoła itp.) najbardziej do niego pasuje.

3. Wyjaśnij, iż z terminem "obowiązek" blisko związane, choć nie tożsame jest pojęcie "odpowiedzialność". Gdy człowiek ma jakiś obowiązek czy podejmuje jakieś zobowiązanie, przyjmuje równocześnie odpowiedzialność za jego realizację.

Poproś uczniów, by podawali swoje skojarzenia ze słowem "odpowiedzialność" i wyrażenia, w których najczęściej się pojawia. Zapisuj je na tablicy. Gdy zakończycie ten etap pracy, przeczytaj objaśnienie tego terminu zawarte w słowniku, np. Małym słowniku języka polskiego (PWN, Warszawa 1968). Skonfrontujcie je ze skojarzeniami, podawanymi przez uczniów - czy wyczerpali oni wszystkie zapisane w słowniku sposoby rozumienia tego pojęcia" (patrz materiał pomocniczy nr 1).

Inny sposób uporządkowania tego obszaru znaczeniowego zaproponował Roman Ingarden w Książeczce o człowieku. Pisze on, że słowa tego używa się w czterech sytuacjach: 1. Ktoś p o n o s i odpowiedzialność za coś albo inaczej mówiąc, j e s t za coś odpowiedzialny. 2. Ktoś p o d e j m u j e odpowiedzialność za coś. 3. Ktoś jest za coś p o c i ą g a n y do odpowiedzialności. 4. Ktoś d z i a ł a odpowiedzialnie. Poproś uczniów, by każdy na kartce napisał o sobie cztery (najlepiej prawdziwe) zdania odnoszące się do kolejnych znaczeń słowa "odpowiedzialność".

4. Zaproponuj teraz uczniom wzięcie udziału w grze edukacyjnej pt. "CAŁKOWICIE, W PEWNYM STOPNIU, WCALE". Do przeprowadzenia gry potrzebne będą karteczki (lub małe kartoniki), na których należy umieścić podane niżej stwierdzenia, dotyczące zakresu odpowiedzialności różnych osób (pojęcie to występuje tutaj w trzech pierwszych z wyróżnionych przez Ingardena znaczeń). Uczniowie dzielą się na pięcioosobowe grupy, z których każda otrzymuje (lub przygotowuje sama) planszę - najlepiej formatu A-3 - według zamieszczonego w materiale pomocniczym nr 2 wzoru. Każda grupa uczniów dostaje pełen komplet karteczek - jeśli nauczyciel nie zdążył ich przygotować przed lekcją, to może poprosić uczniów, by sporządzili je sami.

Gdy uczniowie zakończą uzgodnienia w grupach, omówcie ich rezultaty. Czy poszczególne zespoły doszły do podobnych ustaleń" Czy we wszystkich grupach kontrowersje budziły podobne kwestie" Wypiszcie na tablicy te przypadki, w których wszyscy są tego samego zdania. Zwróć też uwagę, że w opisywanych przypadkach krzyżowały się ze sobą dwa rodzaje odpowiedzialności - odpowiedzialność moralna i odpowiedzialność formalna, wynikająca z prawa. Wyjaśnij, że - ze zrozumiałych względów - odpowiedzialność moralna ma szerszy zasięg niż prawna; są sytuacje, gdy prawo molczy, a mimo to człowiek we własnym sumieniu czuje się za coś odpowiedzialny.

Gdzie (w jakich dokumentach prawnych) należałoby szukać norm regulujących podane w ćwiczeniu przypadki" Poproś uczniów o odpowiedź na to pytanie i wyjaśnij ewentualne wątpliwości.

5. Zaproponuj uczniom, by sporządzili teraz schemat pod tytułem "Za co ja jestem odpowiedzialny?". Uczniowie rysują schemat, w centrum którego należy umieścić napis "Ja", a wokół niego wpisać osoby i grupy, wobec których każdy uczeń jest za coś odpowiedzialny (np. młodsze rodzeństwo, rodzice, koleżanki, klasa, szkoła, klub żeglarski, gmina, państwo; może to być także pies lub inne zwierzę, którym ktoś się opiekuje). Na schemacie uczniowie zaznaczają najpierw zielonymu liniami przykłady rzeczy, za które czują się odpowiedzialni, a czerwonymi te, które nakazuje im prawo i inne formalne uregulowania (wystarczy podać po jednym przykładzie). Uprzedź uczniów, że w wielu przypadkach linia będzie dwukolorowa - np. uczeń X powinien systematycznie uczestniczyć w zajęciach szkolnych i równocześnie sam czuje się za to odpowiedzialny. Gdy uczniowie zakończą sporządzanie schematów, poproś, by w parach przedstawili sobie nawzajem rezultaty swojej pracy, zwracając szczególną uwagę na przypadki, gdy linie fromalnych obowiązków i uwewnętrznionego poczucia odpowiedzialności wyraźnie się rozchodzą. Zapytaj, z czego to wynika w poszczególnych przypadkach i czym może grozić sytuacja, gdy formalne zobowiązanie nie jest wspierane przez wewnętrzne poczucie odpowiedzialności?

6. Poproś uczniów o zapoznanie się z tekstem Marii Ossowskiej "Odpowiedzialność moralna" oraz zaznaczenie w nim najważniejszych - ich zdaniem - obserwacji. Wyjaśnij ewentualne wątpliwości. Poproś ochotników o komentarze. Zapowiedz, że wymienione w nim kategorie uprawnień zbiorowości (do ukarania, potępienia lub zobowiązania do świadczeń mających wynagrodzić szkody) będą przydatne przy analizie opisanego w materiale pomocniczym nr 4 przypadku.

7. Podziel uczniów na kilkuosobowe grupy. Poproś o przeczytanie tekstu pt. "Wyciek ropy" (materiał pomocniczy nr 4), a następnie o wspólne przeanalizowanie przedstawionej tam sytuacji i zapisanie przyjętych uzgodnień w tabeli (materiał pomocniczy nr 5). Zwróć uwagę, aby uczniowie przeanalizowali odpowiedzialność za wyciek ropy wszystkich osób i instytucji, tj.: kapitana statku, drugiego oficera, spółki naftowej Hudson oraz straży przybrzeżnej.

8. Spytaj uczniów, na czym polega trudność w określeniu odpowiedzialności za dane zdarzenie. Jeśli uczniowie nie potrafią samodzielnie tego sformułować, zwróć uwagę na nieznajomość niektórych faktów, problem z ustaleniem intencji innych osób itp.

9. Jako zadanie domowe poleć, aby uczniowie, wykorzystując tabelę zawartą w materiale pomocniczym nr 5 przeanalizowali jakieś zdarzenie, które miało miejsce w ich szkole, sąsiedztwie, czy gminie.

Pojęcia i terminy

*obowiązek *powinność *odpowiedzialność *odpowiedzialność prawna *odpowiedzialność moralna *świadczenie restytucyjne *poczytalność*

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

odpowiedzialność - "konieczność, obowiązek moralny lub prawny odpowiadania za swoje czyny i ponoszenia za nie konsekwencji": o. moralna, o. zbiorowa. Poczucie odpowiedzialności. Brać na siebie o.: brać co na swoją o. Ponosić o., uchylać się, usuwać się od odpowiedzialności, zrycać na kogo o.; obarczać, obciążać kogo odpowiedzialnością. O. ciąży, spoczywa na kim, spada na kogo. *O. cywilna "obowiązek wynagrodzenia wyrządzonej komu szkody lub straty" *O. karna, sądowa "obowiązek odpowiadania przed sądem za czyn przestępczy" *Spółka z ograniczoną (lub nieograniczoną) odpowiedzialnością, "spółka, w której wspólnicy odpowiadają częścią swego majątku (lub całym majątkiem)" *Pod odpowiedzialnością "pod groźbą ukarania" *Pociągnąć kogo do odpowiedzialności, "wytoczyć komu proces przed sądem"

Źródło: Mały słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1968

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Instrukcja do gry edukacyjnej "CAŁKOWICIE, W PEWNYM STOPNIU, WCALE"

A. Podzielcie się na pięcioosobowe zespoły i usiądźcie przy jednym stoliku. Rozłóżcie przed sobą planszę do gry sporządzoną według wzoru:

B. Sporządźcie karty, na których zapisane będą następujące stwierdzenia dotyczące zakresu odpowiedzialności różnych aktorów życia społecznego:

C. Potasujcie karty i rozdajcie między siebie - nie szkodzi, jeśli ktoś dostanie o jedną kartę więcej niż inni. Każdy uczeń - bez konsultowania się z innymi - odczytuje uważnie swoje karteczki i kładzie w tej części planszy, którą uważa za odpowiednią dla danego twierdzenia. Jeśli np. ktoś uważa, że rodzice zawsze i w pełni odpowiadają za szkody wyrządzone przez ich dzieci, kładzie karteczkę na polu CAŁKOWICIE. Karteczka powinna być odwrócona napisem do góry.

D. Gdy wszystkie osoby z grupy skończą rozkładanie swoich karteczek, popatrzcie uważnie, na jakich polach zostały umieszczone. Każdy ma prawo zakwestionować decyzje podjęte przez kolegów - jeśli uważa, że coś zostało położone w złym miejscu, przekłada kartkę na drugą stronę (napisem do dołu).

E. Gdy wszyscy zakończą ten etap pracy, spiszcie te przypadki, które pozostały odwrócone napisem do góry - to takie przykłady, wobec których wszyscy członkowie grupy byli zgodni. Niektóre z nich znajdują się na polu CAŁKOWICIE, inne na polu W PEWNYM STOPNIU, a jeszcze inne - a obszarze oznaczonym WCALE.

F. Przyjrzyjcie się teraz tym kartkom, które zostały odwrócone napisem do dołu. Ustalcie, kto je położył w danej części planszy, a kto pogląd ten zakwestionował. Osoby te powinny uzasadnić swoje zdanie, a grupa ma chwilę na uzgodnienie, gdzie ostatecznie karty te powinny się znaleźć. Jeśli nie możecie zgodzić się w jakiejś sprawie, to trudno - bądźcie jedynie przygotowani na wyjaśnienie innym zespołom przyczyn braku zgody.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Odpowiedzialność moralna

Ktoś jest odpowiedzialny za pewien stan rzeczy, gdy ze względu na pewne reguły przyjęte w danej zbiorowości jest ona uprawniona do ukarania go, potępienia lub pociągnięcia do pewnych świadczeń restytucyjnych. (...) Wyróżniliśmy wyżej trzy rodzaje uprawnień: uprawnienie do ukarania, uprawnienie do potępienia czy zganienia i uprawnienie do żądania świadczeń restytucyjnych. Te rodzaje uprawnień zasługują na wyróżnienie, bo, choć często ze sobą powiązane, mogą występować także i niezależnie. Gdy ktoś popełnia oszustwo, podlega zwykle i karze i potępieniu, gdy upokarza słabszych, natrafia na dezaprobatę otoczenia, ale nie bywa zwykle karany, gdy w nieświadomości popełnia przestępstwo dewizowe, nieświadomość zwalnia go od potępienia, ale nie od kary. Możemy nie potępiać właściciela psa, którego pies, zwykle dobrotliwy i stąd puszczony bez kagańca, w przystępie nagłego złego humoru oderwał przechodniowi kawał palta. Jednakże właściciel jest za swego psa odpowiedzialny w tym sensie, że powinien powetować szkodę, którą pies wyrządził. Prawo cywilne ma często z tego rodzaju dpowiedzialnością do czynienia.

Nie ma odpowiedzialności bez jakichś reguł, ze względu na które przebiega nasz osąd. W wypadku odpowiedzialności moralnej są one moralnego rzędu. Wyróżnić można pośród nich dwie zasadnicze grupy: jedne określają, co jest konieczne do tego, by moralnej ocenie podlegać, drugie, co wystarcza do tego, by stać się jej przedmiotem. Do początków XVIII w. odpowiadały przed sądem w pewnych sytuacjach zwierzęta [w starożytnych Atenach specjalny trybunał sądził zwierzęta i przedmioty nieożywione, a w całej Europie na przestrzeni od XII do połowy XVIII wieku odnotowano w kronikach 200 wyroków skazujących wydanych na zwierzęta - m.in. psy, mrówki, krety, osy - przez władze świeckie i duchowne]. Dziś uważamy, że odpowiedzialnym zarówno karnie, jak i moralnie za jakiś czyn może być tylko człowiek, człowiek w wieku i stanie psychicznym pozwalającym na rozeznanie swego czynu, że możność działania jest niezbędna, by podlegać ocenie, że odpowiedzialnym za jakiś czyn może być tylko jego sprawca, a nie np. jego krewni. (...) Reguły, które wskazują, co jest niezbędne, by być moralnie odpowiedzialnym za coś, określają wspólnie tzw. poczytalność działającego (w nnych językach europejskich używa się tu słów: Zurechnungs-fahigkeit, imputabilité czy accountability). Z kolei reguły takie jak: nie ekspolatuj pracownika, nie upokarzaj bezbronnych, nie znęcaj się nad dzieckiem, nie opuszczaj przyjaciela w potrzebie, określają, co wystarcza zrobić, by być moralnie odpowiedzialnym, przy założeniu, że warunki wymienione w pierwszym zespole reguł zostały spełnione.

Maria Ossowska, Odpowiedzialność moralna, "Encyklopedia Współczesna" 1957, nr 1

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4

Wyciek ropy

Kapitan Henry Thomson był doświadczonym i szanowanym przez załogę dowódcą statku.

Od sześciu lat pełnił tę funkcję na tankowcu "Californian". W lutym, gdy temperatura była ciągle niska, a na wodach dużo kry, kapitan Thomson wyruszył w swój regularny rejs od portu na Alasce do rafinerii w Kalifornii. To była długa podróż, więc załoga była zmęczona. Spółka naftowa, będąca właścicielem statku regularnie zmniejszała załogę tankowca. Obecnie "Californian" miał tylko dwudziestu ludzi na pokładzie i większość z nich pracowała po 12- -14 godzin na dobę. Właściciele spółki naftowej Hudson uważali, że komputeryzacja statku uzasadnia zmniejszenie liczebności załogi.

Statek wyruszył z portu o 9 rano. Dwie godziny później kapitan Thompson przekazał dowodzenie drugiemu oficerowi, Enrico Marquezowi. Marquez nie miał potrzebnego doświadczenia, a pierwszy oficer Jackson był wyczerpany po wcześniejszej zmianie. Marquez zatem dowodził tankowcem. Thompson, znany jako miłośnik alkoholu, przekazał Marquezowi wskazówki dotyczące bezpiecznego sterowania na oblodzonych wodach Prince William Sound, a następnie udał się do kajuty.

Szlak wodny na Sound jest tak wąski, że płynące nią statki zdają się na pomoc straży przybrzeżnej. Niestety, straż przybrzeżna straciła kontakt z "Californian". Twierdziła potem, że trudne warunki pogodowe, zły sprzęt i zmiana dyżurujących spowodowały, że dyżurny "zgubił" tankowiec na radarze.

Nagle "Californian" stanął w miejscu. Drugi oficer za późno zareagował. Statek uderzył w skałę podwodną i ropa zaczęła gwałtownie wyciekać do morza. Kapitan Thompson natychmiast znalazł się na mostku i od tego momentu jego działania były bez zarzutu. Odpowiednio stosując moc silników, ustabilizował tankowiec i zapobiegł dalszemu wyciekowi ropy.

Szkody wyrządzone przez "Californian" były ogromne. Ponad 11 milionów galonów ropy wypłynęło do Prince William Sound i szybko się rozprzestrzeniło. Straszliwie ucierpiały ryby, ptaki i roślinność. Plaże i brzegi zatoki pokryła czarna maź; przywrócenie ich do normalnego stanu będzie trwało bardzo długo. Chociaż przedsiębiorstwa naftowe działające w tym rejonie zapewniały, że łatwo sobie poradzą z wyciekami ropy, akcja podjęta przez spółkę Hudson nie dała żadnego efektu. Jeszcze wiele miesięcy później, na wybrzeżu Alaski widoczne były skutki wycieku ropy.

Źródło: Obowiązek i odpowiedzialność, wyd. CODN, Warszawa 1993, s. 63

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 5

 

Kto jest odpowiedzialny?

 

Kapitan

statku

 

Drugi

oficer

 

Spółka

Hudson

 

Straż

przybrzeżna

 

Za co jest odpowiedzialny?

 

 

 

 

 

Jakie obowiązki nie zostały wypełnione?

 

 

 

 

 

Czy działanie, które spowodowało zdarzenie było umyślne czy nieumyślne? Dlaczego?

 

 

 

 

 

Początek strony

Powrót